Манипулациите, хибридните операции и изборите во Словенија под бранот на странско мешање – тест за демократската отпорност на регионот и Европа.
Џабир Дерала
Во соработка со тимот на ЦИВИЛ за мониторинг на хибридни закани (ЦХТМ)
Како што Словенија се приближува кон парламентарните избори на 22 март 2026 година, земјата стана цел на сложен и длабоко координиран систем на странски манипулации и мешање преку информации (FIMI). Во срцето на овој систем се наоѓа транснационална мрежа што ги поврзува Унгарија, Србија, Русија и, клучно, Северна Македонија како оперативен центар.
Ова не е некое лабаво усогласување на идеолошки сојузници. Се работи за функционална, прекугранична инфраструктура дизајнирана со прецизност да генерира, адаптира и дистрибуира дезинформации — манипулирајќи со изборните процеси во земјите членки на ЕУ, поткопувајќи ја довербата во демократските институции и унапредувајќи нелиберални политички агенди усогласени со Москва и нејзините регионални прокси-актери.
Сево ова сме го опишувале и претходно во извештаи, анализи, политики и конференции. Терминологијата е добро воспоставена. Предупредувањата се повторувани повеќе пати. Сепак, операциите стануваат сѐ поголеми. Методите еволуираат. Влијанието се продлабочува.
Зошто?
Затоа што проблемите што можат да се решат — остануваат нерешени. Не поради недостиг на знаење, туку поради недостиг на политичка волја и искреност кај институциите. Демократските системи продолжуваат да формулираат апстракции, додека нивните противници дејствуваат со имиња, структури и јасна намера. Институциите се двоумат таму каде што треба решително и директно да се соочат. И премногу често молчат, заробени од владејачките партии и олигархиските интереси. Граѓанското општество, премногу често, документира во тишина, се крие зад академски лавиринти и ја умирува моќта — наместо да ја кажува вистината. Елитите и понатаму го избегнуваат очигледното: ова не е само „влијание“. Ова е координирана политичка војна — напад врз сржта на демократијата: изборите.
Дури и по цена на SLAPP тужби, заплашување и изолација, вистината мора да се каже — не само за оваа или онаа земја, туку за сите што сакаат да живеат во демократија без страв и манипулација.
Тука започнува отпорноста — со јасност. Не со нова рамка. Не со нов документ. Не со нов донаторски повик што ја смирува совеста на институциите.
Со јасност
ЦИВИЛ не само што ги документира овие процеси, туку и ги именува. Јасно, доследно и без двосмисленост.
Она на што сведочиме е систем на агресивни и долготрајни операции на влијание: дезинформации и масовна медиумска манипулација координирани од Москва и спроведени преку регионални прокси-актери во Белград и Будимпешта, со оперативни продолженија во Љубљана, Братислава, Рим и други европски престолнини и, сè повеќе, во Скопје.
Северна Македонија некогаш беше таргет. Денес е прокси актер и јазол. Преносна точка. Тест-полигон. Дел од синџирот на хибридни закани.
Во многу извештаи заклучиивме дека лекциите не се научени. Вистината е построга: лекциите беа игнорирани.
Одново и одново, ЦИВИЛ беше отфрлан — од политичари, делови од медиумите и делови од граѓанското општество. Ни беше кажувано дека претеруваме. Дека руското влијание е маргинално. Дека регионот е стабилен.
Во сите критични моменти во изминатите две и пол децении алармиравме. Понекогаш бевме слушнати. Но многу почесто — игнорирани. Па дури и исмејувани.
Во меѓувреме, донаторите продолжија да ги финансираат гласовите на удопството — оние што користат прифатлив јазик, избегнуваат непријатни вистини и ја одржуваат илузијата на баланс, додека во реалноста сè повеќе се оддалечуваме од демократијата.
И сега — тука сме.
Уште една земја на работ — не од воена инвазија, туку од нешто многу посуптилно: заробување преку наративи, алгоритми и координирана измама.
Словенија во март. Унгарија во април. Делумни локални избори во Србија. Северна Македонија — парламентарни и претседателски избори во 2024, локални во 2025.
Различни земји. Ист прирачник.
Овие мрежи се координираат. Се финансираат меѓусебно. Учaт од неуспесите. Инвестираат во попрецизни, поефикасни системи на манипулација.
Да бидеме јасни: ова не е серија изолирани инциденти, ниту апстрактно „странско влијание“. Ова е координирана, транснационална стратегиска кампања за ослабување, заробување и преобликување на демократските системи одвнатре.
Актери има. Методите се документирани. Намерата повеќе не може да се негира. Прашањето не е нивната стратегија. Прашањето е нашата подготвеност да се соочиме со неа.
Од „Велес“ до регионален хаб: еволуцијата на операциите на влијание
Она што започна во малиот град Велес како циничен бизнис модел, воспоставен од група млади луѓе кои создаваа кликбејт содржини за профит (и влијание) за време на изборите во САД во 2016 година — не исчезна. Еволуираше.
До 2018 година, инфраструктурата што некогаш ловеше рекламни приходи беше пренаменета во нешто многу посуштинско: политичка алатка. Не импровизирана, не случајна, туку структурирана, финансирана и усогласена со пошироки геополитички интереси. Промената беше одлучувачка.
Парите почнаа да се движат поинаку. Не преку случајни рекламни мрежи, туку преку компании регистрирани во Скопје, главниот град на Северна Македонија, поврзани со политички и бизнис кругови блиски до владејачки структури во Унгарија и Србија, и дополнително испреплетени со крајно десничарски, крајно левичарски и авторитарни мрежи низ Европа. Многу од нив, директно или индиректно, водат кон Кремљ, кој обезбедува поддршка — од знаење до финансирање.
Овие субјекти не купуваа сообраќај. Тие купуваа влијание — таргетирано, пресметано и политички усогласено. Содржината го следеше капиталот — а капиталот ја следеше содржината. Она што се појави не беше медиумски екосистем, туку широка машинерија на влијание, управувана од научни модели и вештачка интелигенција, дизајнирана да манипулира со алгоритмите — и со умовите.
Наративите повеќе не беа изолирани. Тие беа синхронизирани — конструирани, адаптирани и засилувани преку граници за да служат на заедничка политичка цел.
Ова беше раѓање на еден систем. Систем што ги „пере“ наративите така што пропагандата создадена во Москва се појавува како „локално мислење“ во Љубљана деновиве или во било која друга земја што е таргетирана. Систем што ги прикрива финансиските траги, додека ја одржува политичката кохерентност. Систем што ја повторува истата порака низ повеќе земји сè додека не создаде илузија на вистина.
И во својата најефикасна форма, овој систем повеќе воопшто не изгледа како пропаганда.
Го презентираат експерти, го пренесуваат новинари, го нормализираат креатори на јавно мислење, го преземаат гласови од граѓанското општество и го засилуваат политичари. Сите заедно, го локализираат истиот наративен модел сè додека неговото потекло не стане непрепознатливо.
Коридорот
Она што се појави по Велес во 2016 и на кое сме сведоци денес, не е случајност на усогласени интереси, туку коридор – структуриран пат низ кој наративите се движат, мутираат и стекнуваат легитимитет.
На едниот крај стои Москва, каде се произведуваат стратешките наративи: антиевропско и антизападно незадоволство, врамување на ЕУ како проблем, „неутралноста“ како доблест и нормализација на авторитарната логика. Украина е централна во овој наративен екосистем. Војната не се води само со ракети и дронови, туку и со јазик: „денацификација“, „западна провокација“, „мир преку капитулација“. Овие наративи се дизајнирани да патуваат.
И патуваат.
Преку Белград — каде политичките и медиумските актери ги преземаат овие наративи и ги вградуваат во регионални емоционални рамки: историја, идентитет, неправда и митологија на жртва.
Преку Будимпешта — каде финансиската и институционалната поддршка ги претвора пораките во одржливо медиумско присуство — легитимирано, легализирано и заштитено во рамките на земја членка на ЕУ.
И преку Скопје — каде сето тоа се локализира, тестира, преведува и повторно се дистрибуира. Северна Македонија не е само попатна станица. Таа е место каде наративите се прилагодуваат. И од каде координирани бранови на пропаганда се засилуваат и лансираат преку дигитални системи.
Логиката
Истите наративи што се користат за оправдување на руската агресија врз Украина не се ограничени на тоа бојно поле. Тие се извезуваат.
Логиката е конзистентна:
- Ако Украина е „корумпирана“, тогаш демократските реформи се бесмислени
- Ако Украина „предизвикува војна“, тогаш агресијата станува одбрана
- Ако Украина мора да прифати „мир по секоја цена“, тогаш суверенитетот станува преговарачка категорија
Сега заменете ја Украина со Словенија. Или Северна Македонија. Или која било земја членка на ЕУ.
Структурата останува.
- ЕУ станува агресор
- Либералните влади стануваат „кукли“
- Граѓанското општество станува „странски агент“
- Изборите стануваат „наместени процеси“
Ова е многу повеќе од случајно поклопување. Ова е интероперабилност на наративите. Истата приказна, прилагодена за различни публики.
Спроводникот
Системот функционира со извонредна конзистентност.
Наративот се лансира од руските медиуми контролирани од државата. Потоа се засилува од српските медиуми, често во поагресивна и сензационалистичка форма. Потоа се адаптира во медиумските екосистеми во Северна Македонија, каде јазикот, тонот и локалните референци му даваат привид на органиченост.
Оттаму, се извезува во информациските простори на ЕУ, Словенија и пошироко, каде повторно се појавува како „регионална загриженост“, „јавно мислење“ или „независна анализа“.
Кога ќе стигне до целта, повеќе не изгледа како нешто туѓо. Изгледа познато.
И токму тоа е поентата.
Северна Македонија: Од таргет до јазол
Со години, Северна Македонија беше цел на овие операции. Денес, сè повеќе станува дел од самата машинерија. Место каде што наративите на Кремљ се преведуваат во „локални вести“, а дезинформациите се тестираат пред поширока примена.
Толку блиску до Европска Унија географски – а сепак толку далеку кога станува збор за демократските стандарди и владеењето на правото – таа стана идеална средина за овој „бизнис“: изградба на бот-мрежи што ги засилуваат пораките низ платформите. И простор од кој се спроведуваат, координираат и лансираат прекугранични кампањи, често побрзо отколку што Европа може да одговори.
Лабораторија. Релејна станица. Мултипликатор.
Оваа трансформација не се случи преку ноќ. Таа се одвиваше преку политички опортунизам и свесни калкулации, системска медиумска корупција и заробување, како и постепена нормализација на пропагандата како „само уште едно мислење“.
Таа беше поттикната од подемот и изборните победи на антидемократски, националистички и авторитарни сили, чиј раст, барем делумно, беше засилен од операции на влијание поврзани со мрежи што дејствуваат од Москва, Белград, Будимпешта, Љубљана и пошироко.
И додека растот на овие структури често беше потценуван, па и толериран под изговор на плурализам и слобода на изразување, тие дејствуваа со сè поголема моќ и со континуитет низ сите сектори: политика, економија, култура, религија, медиуми и граѓанско општество.
Сега дојде моментот усогласените актери во Северна Македонија да ја „вратат услугата“. И системот веќе е ставен во погон.
Конструкција на алтернативна реалност
Она на што сведочиме не е само ширење на лажни информации. Тоа е изградба на алтернативна реалност во која фактите престануваат да постојат, а наративите ја преземаат контролата врз мислите и емоциите на луѓето.
Тоа е реалност во која агресијата се претставува како одбрана, демократијата како манипулација, а (да, тоа се случува) вистината како пристрасност, додека фактите гласно се етикетираат како „лажни вести“. Ова е ера во која лагите се повторуваат сè додека не станат – не вистина – туку структура.
Украина е фронтот, но не е единствениот. Истите наративи што имаат за цел да го скршат отпорот на Украина се користат за слабеење на демократските општества низ Европа.
Различни земји. Иста логика. Исти цели.
Така денес функционира современото влијание, преку системи што ги произведуваат, адаптираат, локализираат и нормализираат. Моделот на измислување поединечни лаги и валкани досетки е одамна надминат. Кога новиот систем ќе се воспостави, тој не мора да ги убеди сите. Доволно е само да внесе конфузија.
Војната на наративи: Словенија како живо хибридно бојно поле
Оваа конструкција на реалност станува видлива во конкретна форма — во реално време. Како што Словенија се приближува кон парламентарните избори на 22 март 2026 година, мониторинг организациите идентификуваа финален, координиран бран на дезинформации насочен кон гласачите — операција што ја отсликува целосната зрелост на системот. Во нејзината срж се наоѓа збир на наративи што не се ниту спонтани, ниту локални. Тие се конструирани.
Овој бран е изграден околу мал број клучни наративи, дизајнирани да создадат отпор кон Европската унија и да ги засилат националистичките и „суверенистички“ чувства.
Меѓу централните е наративот за енергетски „суверенитет“. Тој ги прикажува санкциите на ЕУ кон Русија како главна причина за економските тешкотии, додека Унгарија и Србија се претставуваат како модели на „независна“ политика. Неговата цел не е економска анализа, туку политичко позиционирање и нормализирање на усогласувањето со Москва под јазикот на прагматизмот.
Паралелно со него функционира и наративот за „замена“. Тој се состои во тврдењето дека Брисел организира масовна миграција со цел да го разреди националниот идентитет. Засилен преку македонски и регионални портали пред да влезе во словенечкиот медиумски простор, тој е дизајниран да предизвика страв, огорченост и „одбранбен“ национализам.
Третиот е наративот за „Мајдан“ – директен напад врз демократскиот легитимитет. Тој сугерира дека изборните резултати се однапред одредени од невладини организации финансирани од странство и дека секоја либерална победа е, по дефиниција, измама. Неговата функција е превентивна: да го делегитимира резултатот уште пред да се одржат изборите.
Овие наративи се синхронизирани и следат веќе позната логика. Тоа е истата логика што се користи за оправдување на агресијата врз Украина: извртување на одговорноста, поткопување на довербата во демократските институции и нормализација на авторитарните алтернативи.
Последните 48 часа: Ескалација
Од 20 март, операцијата влезе во својата финална, најагресивна фаза. Во последните 48 часа — вклучувајќи го и законски пропишаниот 24-часовен период на изборен молк во Словенија — целта повеќе не е убедување. Таа е заситување, сатурација на јавниот простор.
Координирана војна на хаштагови веќе го презеде дигиталниот простор:
#SlovenijaPrva (Словенија прва)
#StopMigrantom (Стоп за миграцијата)
#BruseljskaLutka (Бриселска кукла)
Дизајнирани да изгледаат органски, овие трендови не се ништо такво. Тие се засилени преку координирани мрежи со цел да доминираат со видливоста и да ја обликуваат перцепцијата — методи што веќе се добро познати кај популистичките и авторитарните актери низ Европа.
Во исто време, операцијата ги менува платформите — префрлајќи ги најагресивните содржини од регулирани простори како Фејсбук и Х кон Телеграм канали, каде што надзорот е минимален, а примената на правилата е слаба.
Токму таму циркулираат најтоксичните елементи: AI-генерирани дипфејкови насочени кон политички фигури, фабрикувани аудио-снимки претставени како „протекувања“, и фалсификувани документи дизајнирани да изгледаат како разузнавачки материјали.
Паралелно, системот применува тактика на информациско преплавување — преземање на официјалните изборни хаштагови и нивно заситување со ирелевантна или манипулативна содржина, со што ефективно се закопуваат проверените информации од институциите и граѓанското општество.
Она на што сведочиме одамна ги надмина границите на политичка кампања. Ова е обликување на општествената средина — дизајнирано да влијае не само врз мислењата, туку и врз условите во кои тие се формираат.
Операцијата на влијание што се одвива во Словенија во последните часови пред изборниот ден јасно покажува што ги разликува современите хибридни операции од традиционалната пропаганда. Тие не се обидуваат да убедат. Тие се обидуваат да доминираат со вниманието, да ја искриват реалноста и да ја исцрпат способноста за критичко расудување.
И кога ќе се достигне оваа фаза — кога наративите, инфраструктурата и тајмингот се совпаѓаат — прашањето повеќе не е како функционира системот, туку кој го води и кој има корист од него.
Она што сега се случува во Словенија нуди јасен увид во динамиките што најверојатно ќе ги обликуваат клучните избори во Унгарија во април.
Одговорот не е тежок: оние што го контролираат текот на дезинформациите и координираните наративи се стекнуваат со одлучувачка предност на денот на изборите.
(продолжува)
Во вториот дел ќе прочитате:
- Скопскиот хаб
- Стратегија на креирање содржини: Бомба 2.0
- Жив пример: „Green Scam“
- Техничкиот мускул: „Велес 2.0“ и управување со бот-мрежи
- Оперативни јазли: платформи, обрасци и видливост
- Факторот „Black Cube“
- Официјален одговор, без разрешница
- Именување на актерите
- Непријатната вистина
Текстот е сопственост на ЦивилМедиа,мк