Владеењето на правото, транспарентноста и институционалната независност не се само европски вредности – тие се закана за системи изградени врз контрола и клиентелизам. Затоа европската перспектива се одржува како реторика, но се саботира како реалност. Цената ја плаќаат граѓаните. Не апстрактно, туку конкретно, преку пад на животниот стандард, ерозија на јавните услуги и губење на достоинството. Кога државата станува средство за распределба на привилегии, таа престанува да биде гарант на еднаквост.
Жанета Ќосе
Постојат моменти кога историјата не напредува, туку се распаѓа тивко, под маската на стабилност. Моделот на владеење што се градел со години во регионот не се руши одеднаш, туку се троши одвнатре, додека однадвор се уште изгледа како ред. Токму затоа, политичките промени не се само смена на власт, туку откривање на вистинската состојба на системот.
Постојат политички модели кои не се копираат случајно – тие се пренесуваат, адаптираат и вградени во различни општества со речиси идентична логика, концентрација на моќ, ерозија на институции и постепено навикнување на јавноста дека тоа е „новото нормално“. Она што денес го гледаме во Унгарија, Србија и Македонија не е серија од изолирани случаи, туку континуитет на една политичка архитектура што повеќе од една деценија се гради како мрежа, а не како инцидент. Во сржта на таа архитектура стои идејата дека демократијата може да опстане како форма, но да се испразни од суштина. Избори има, институции постојат, медиуми формално функционираат – но нивната улога е трансформирана. Наместо коректив, тие стануваат инструмент. Наместо баланс, тие се продолжена рака на извршната власт. Токму тоа е суштината на моделот што почна како „нелиберален експеримент“, а се претвори во практичен прирачник за владеење во повеќе држави од регионот.
Во Унгарија, овој модел достигна своја најразвиена форма. Државата беше редефинирана како механизам за управување со ресурси во корист на тесен круг. Уставните измени не беа технички корекции, туку политички алатки за елиминирање на контролите. Судството не беше укинато, ѕуку беше реорганизирано така што лојалноста станува поважна од правото. Медиумите не беа затворени, беа апсорбирани, трансформирани или економски исцрпени. Тоа создаде систем во кој реалноста што ја живеат граѓаните и реалноста што им се сервира почнаа драматично да се разликуваат.
Но токму таму почнува распадот. Не преку идеологија, туку преку економија и секојдневие. Кога цените растат, кога јавните услуги стагнираат, кога достоинството станува луксуз, пропагандата губи сила. Таа не може да ја замени празната трпеза.
Новата политичка промена во Унгарија не дојде како револуција, туку како акумулација на незадоволство што конечно доби политичка форма. Победникот на изборите, зборувајќи во понеделник неколку часа по објавувањето на резултатите, јасно ја постави рамката – борба против корупцијата, враќање на владеењето на правото и уставни измени со кои ќе се спречи повторна концентрација на моќ, вклучително и ограничување на мандатите на два. Но клучната тежина на неговите изјави не беше во реформските ветувања, туку во обвинувањата за тоа што се случува во последните денови од претходниот систем. Според тврдењата на Петер Маѓар, во институциите се уништуваат документи поврзани со потенцијални криминални активности, што укажува на обид за бришење на траги пред трансферот на власта. Паралелно, изнесени се сериозни обвинувања дека олигарси блиски до владејачката структура префрлаат десетици милијарди во странство, во земји каде што правната одговорност би била потешко достижна.
Овие наводи не се само политичка реторика. Тие се вклопуваат во пошироката слика за систем во кој богатството не е резултат на пазарна конкуренција, туку на политичка блискост. Податоците за драматичниот економски подем на поединци поврзани со власта, особено преку јавни набавки и европски фондови, веќе со години циркулираат во истражувачките извештаи. Она што сега се менува е контекстот, од заштитена зона, тие стануваат потенцијален предмет на институционална истрага. Дополнително, ветувањето за формирање специјализирани тела за истражување на сомнителни финансиски текови и надзор на јавните трошоци, како и приклучувањето кон европските механизми за гонење на финансиски криминал, сигнализира дека фокусот нема да биде само на иднината, туку и на минатото. Тоа е суштинската разлика меѓу козметичка и суштинска промена.
И тука доаѓа непријатното прашање за Македонија и Србија. Ако овој модел е толку препознатлив во својата структура, зошто толку лесно се прифаќа како локална специфичност ? Одговорот лежи во постепеноста. Ниту една институција не се урива преку ноќ. Таа се ослабува чекор по чекор, одлука по одлука, компромис по компромис, додека јавноста не престане да очекува повеќе.
Во Србија и Македонија, статус квото функционира токму на таа логика. Контролата врз медиумите, притисокот врз институциите и создавањето на паралелни економски центри на моќ не се нови феномени, туку дел од истата матрица. Разликата е што таму се уште не постои јасен политички момент на пресврт. Или можеби постои, но не е артикулиран.
Во таа смисла, унгарскиот случај не е само национална приказна, туку регионално предупредување. Тој покажува дека автократските тенденции не се трајни, но исто така покажува дека нивното демонтирање е сложен процес, исполнет со отпор, саботажа и обиди за избегнување на одговорност. Најопасната илузија е дека ова се различни приказни. Дека таму е „специфичен случај“, а тука „друга реалност“. Всушност, станува збор за истиот систем во различни фази. Унгарија можеби влегува во фаза на демонтажа. Србија и Македонија се уште се во фаза на одржување.
И токму тука лежи суштинската теза, оддалечувањето од Европската унија не е несреќна околност, туку функционален дел од овој модел. Владеењето на правото, транспарентноста и институционалната независност не се само европски вредности – тие се закана за системи изградени врз контрола и клиентелизам. Затоа европската перспектива се одржува како реторика, но се саботира како реалност. Цената ја плаќаат граѓаните. Не апстрактно, туку конкретно, преку пад на животниот стандард, ерозија на јавните услуги и губење на достоинството. Кога државата станува средство за распределба на привилегии, таа престанува да биде гарант на еднаквост.
Она што денес изгледа како крај на еден модел, всушност е почеток на неговото разобличување. Она што денес изгледа како политичка промена во една земја, всушност е тест за целиот регион. Дали распадот на еден систем ќе биде почеток на поширока трансформација, или ќе остане изолиран случај ?
Одговорот не зависи само од политичарите. Зависи од тоа дали општествата ќе ја препознаат шемата и ќе одбијат повторно да ја прифатат како судбина. Бидејќи во таа пукнатина меѓу ентропијата и редот, се одлучува дали државата ќе продолжи да и служи на моќта или конечно на граѓаните.