Ексклузивно интервју на Џабир Дералка со Едвард П. Џозеф во кое се разгледува балканската стратегија насочена кон слабеење на руското влијание и зајакнување на позицијата на Украина.
За Владимир Путин, Косово не е апстрактно прашање. Тоа е длабоко лично. Тој ја гледа интервенцијата на НАТО во Косово во 1999 година како настан што се случил во време кога Русија била слаба и маргинализирана. Тоа стана дел од неговата поширока огорченост кон Западот. Кога, како што е познато, изјави дека распадот на Советскиот Сојуз е најголемата геополитичка катастрофа на 20 век, Косово го симболизираше тоа понижување. Таа огорченост и денес силно тежи врз него. Затоа, кога велам дека воведувањето на Србија во НАТО би имало значително влијание, тоа го мислам буквално. Путин изгради голем дел од својата политичка кариера напаѓајќи ја интервенцијата на НАТО во 1999 година и користејќи ја како оправдување за агресијата врз Украина.
Џабир Дерала
Едвард П. Џозеф е водечки американски глас за Балканот и истакнат експерт за управување со конфликти, дипломатија и демократска отпорност во кревки региони. Во моментов е предавач на Факултетот за напредни меѓународни студии (SAIS) при Универзитетот „Џонс Хопкинс“ и широко почитуван аналитичар за надворешна политика, со повеќе од 15 години искуство во работа во некои од најнестабилните конфликтни и постконфликтни средини во светот.
Во последните месеци, Џозеф привлече значително внимание во политичките кругови во Вашингтон со својата стратешка иницијатива фокусирана на Балканот, насочена кон зајакнување на позицијата на Украина и слабеење на руското влијание во Европа. Неговиот предлог — Србија да се воведе во НАТО, а елементи од Косовскиот модел да се применат во украинскиот регион Донбас — беше разгледуван на сослушување во американскиот Конгрес и дополнително разработен во неговата анализа објавена од SAIS, „ Пробив на Балканот за Украина: Србија во НАТО & Косовскиот модел во Донбас“, пренесена и на македонски во ЦИВИЛ Медиа.
Џозеф има богато искуство од работа во Босна и Херцеговина, Косово, Северна Македонија, Хаити, Ирак, Авганистан и Пакистан, каде што водел сложени преговори, мисии за изборно набљудување и активности за одговор во кризни ситуации. За време на војната во Босна, тој ја координираше евакуацијата на Жепа во услови на масакрите во Сребреница, преговарајќи директно со српскиот командант Ратко Младиќ — искуство што подоцна придонесе за значајни судски постапки за воени злосторства во Хаг. Како заменик-шеф на Мисијата на ОБСЕ во Косово, одигра клучна улога во спречување на потенцијално насилна конфронтација меѓу Белград и Приштина, за што доби признание од тогашната државна секретарка на САД, Хилари Клинтон.
Покрај теренската работа, Џозеф е плоден автор и коментатор за надворешна политика, со повеќе од 50 објавени текстови во водечки меѓународни медиуми, вклучително и Foreign Affairs, каде што неговиот есеј „Балканот, прекинат“ беше избран меѓу најдобрите текстови на списанието за 2015 година. Тој е поранешен извршен директор на Институтот за актуелни светски прашања и моментално е претседател на Националниот совет за односи меѓу САД и Либија. Неговите истражувања на политики го вклучуваат и влијателниот извештај од јануари 2021 година на SAIS и Вилсон центарот за европското непризнавање на Косово и неговото дестабилизирачко влијание врз регионот, како и бројни анализи за НАТО, проширувањето на ЕУ и демократската отпорност.
Џозеф е ветеран на Армијата на САД и обучен пилот на хеликоптер. Дипломирал на Универзитетот „Џонс Хопкинс“, SAIS и има докторска диплома по право (J.D.) од Универзитетот во Вирџинија. Зборува српскохрватски, француски, италијански и шпански јазик.
Џабир Дерала: Професоре Џозеф, ви благодарам што сте со нас денес. Ова навистина е ексклузивна можност, особено имајќи ја предвид вашата најнова иницијатива — предлогот Србија да се воведе во НАТО и да се применат елементи од Косовскиот модел во регионот Донбас.
Оваа идеја неодамна беше разгледувана на сослушување во американскиот Конгрес и предизвика значителен интерес. За почеток, можете ли накратко да го објасните основниот концепт зад вашиот балкански предлог и зошто сметате дека тој може да ја промени стратешката динамика на војната во Украина?
Едвард П. Џозеф: Ви благодарам многу за можноста — задоволство ми е што сум со вас и со вашата важна публика.
Мојот пристап би имал трансформативно влијание врз Балканот, како и дополнително, но значајно влијание врз завршувањето на војната во Украина. Станува збор за две различни нивоа на ефект.
Најдлабокото влијание би било регионално. Трансформацијата на Балканот индиректно би влијаела врз војната во Украина преку создавање дополнителен притисок врз Владимир Путин. Мојот предлог би резултирал со тоа Русија — а и Кина — да ги загубат своите главни канали на влијание во регионот.
Ќе споделам еден впечатлив податок за Кина: 96 проценти од кинеските странски инвестиции на Балканот се во Србија.
Што се однесува до Русија, Србија останува платформата преку која Москва продолжува да врши влијание во регионот — особено преку експлоатација на косовското прашање. Истата логика директно ја применува Путин и во украинскиот контекст, и тоа мора јасно да се каже.
За Владимир Путин, Косово не е апстрактно прашање. Тоа е длабоко лично. Тој ја гледа интервенцијата на НАТО во Косово во 1999 година како настан што се случил во време кога Русија била слаба и маргинализирана. Тоа стана дел од неговата поширока огорченост кон Западот. Кога, како што е познато, изјави дека распадот на Советскиот Сојуз е најголемата геополитичка катастрофа на 20 век, Косово го симболизираше тоа понижување.
Таа огорченост и денес силно тежи врз него.
Затоа, кога велам дека воведувањето на Србија во НАТО би имало значително влијание, тоа го мислам буквално. Путин изгради голем дел од својата политичка кариера напаѓајќи ја интервенцијата на НАТО во 1999 година и користејќи ја како оправдување за агресијата врз Украина.
Овој потег би го споредил со потонувањето на крстосувачот Москва. Отстранувањето на Србија од руската орбита и нејзиното воведување во НАТО би било како да ѝ се одземе на Русија нејзиниот адмиралски брод на Балканот.
Џабир Дерала: Колку е реална ваква промена? Кои услови или поттикнувања би требало да постојат за Србија да ги преиспита своите долгорочни позиции?
Едвард П. Џозеф: Ова е сосема валидно прашање — и можам да наведам неколку причини зошто ова е многу пореално отколку што многумина претпоставуваат.
Ќе започнам со актуелниот геополитички контекст.
Прво, Србија веќе е под значителен притисок. Како што беше посочено и на сослушувањата во Конгресот, Белград се соочува со притисок од администрацијата на Трамп во врска со руската компанија „Газпром Нефт“ и нејзината контрола врз НИС. Овие санкции беа воведени од администрацијата на Бајден во доцната фаза од нејзиниот мандат, а администрацијата на Трамп престана да ги продолжува изземањата. Јас би тврдел дека овој притисок треба дури и да се засили, со цел Србија да се насочи кон национализација на НИС.
Со други зборови, Србија веќе е под притисок да ги прекине структурните врски со Русија. Овој предлог не се појавува од вакуум — тој директно се вклопува во постојните реалности.
Второ, претседателот Вучиќ се соочува со длабока внатрешна политичка криза. Неговата неподготвеност да распише избори е сама по себе индикативна. Во моменти на криза, лидерите понекогаш прифаќаат опции кои претходно изгледале незамисливи, бидејќи тие ги менуваат политичките пресметки.
Трето, овој предлог не би дошол од кој било — туку од претседателот Доналд Трамп, кој и понатаму е исклучително популарен во Србија. Како и во случајот со НИС, Вучиќ не може едноставно да ја игнорира позицијата на Трамп. Пат кон НАТО предложен од Трамп би имал значителна политичка тежина во Србија.
Четврто, ова не би значело моментално членство во НАТО. И на Србија и на Косово би им бил понуден пат — формална заложба кон НАТО — но полноправното членство би барало исполнување на одредени услови. Сепак, она што би се случило веднаш е пробив во односите.
Претседателот Трамп би можел да ги покани лидерите на Србија и Косово — како што направи и во текот на неговата прва администрација — во Вашингтон, за да потпишат договор. Со тој договор, двете страни формално би се обврзале кон НАТО како стратешка цел.
Клучно е тоа што Вучиќ би добил нешто конкретно. Тој би добил потпишан ЕУ-статут за воспоставување на Заедницата на општини со српско мнозинство во Косово — нешто што Србија, ЕУ и САД одамна го бараат. Во таа фаза, од него не би се барало формално да го признае Косово.
Признавањето би станало неизбежно подоцна — кога двете земји би биле подготвени за членство во НАТО — бидејќи сојузниците мора да се признаваат меѓусебно. Но дотогаш, контекстот би бил сосема поинаков: со драстично намалени тензии и со темелно променета стратешка ориентација на Србија.
Сега ќе ја наведам последната — и можеби најодлучувачката — причина зошто секој српски лидер би имал исклучително тешка позиција да каже „не“.
На Косово би му бил понуден овој пат кон НАТО независно од Србија.
Доколку претседателот Трамп му понуди на Косово јасен пат кон НАТО — условен со спроведување на Заедницата на општини со српско мнозинство и целосна интеграција на косовските Срби како рамноправни граѓани — секој косовски премиер би го потпишал тој статут.
Потоа, Соединетите Држави би се зафатиле со преостанатите земји кои не го признаваат Косово. Грција би го признала Косово откако статутот би бил потпишан, што суштински би ја променило динамиката и за Романија, Словачка и Шпанија.
Откако Косово ќе добие пат кон НАТО — дури и пред полноправното членство — играта практично завршува. Стратегијата на Србија за непризнавање, дипломатска опструкција и потпирање на Русија и Кина во Советот за безбедност на ОН станува бесмислена.
Членството во НАТО за Косово е многу поважно од членството во ОН. Само прашајте ги Украинците: дали би сакале да бидат членка на ОН или на НАТО? Одговорот е очигледен — НАТО.
Во тој момент, Србија би гледала како Црна Гора напредува кон ЕУ, а Косово кон НАТО, додека самата останува во место. Таква состојба би било многу тешко политички да се одржи.
Затоа, да — овој предлог е многу пореален отколку што многумина мислат.
Руската хибридна војна и поширокиот европски контекст
Џабир Дерала: Како мислите дека сето ова би можело да влијае врз руската хибридна војна — која се води подолго време и која во моментов е активна — против Европа?
Едвард П. Џозеф: Го поставувате токму вистинското прашање. Како овој двоен пристап — воведување на Косовскиот модел во Донбас и приближување на Србија, заедно со Косово, кон НАТО — се поврзува со пошироката борба? Каде е тука врската?
Вие тоа правилно го формулиравте, бидејќи сме вклучени во геостратешки конфликт во Европа со ревизионистичка сила — Русија. Се води поширока борба. И ова не е само моја проценка. Тоа може да се види и во ставовите на европските лидери, вклучително и на претседателот Макрон од Франција — земја која традиционално имала одредена сентиментална поврзаност со Русија — а која сега е меѓу оние што најгласно изразуваат загриженост за американскиот пристап.
Европејците разбираат дека борбата на Украина е борба на Европа. Доколку дојде до капитулација или колапс, зборуваме за драматична промена во европската безбедност и значително зголемување на ранливоста.
Балканот е дел од оваа слика. Украина ја претставува кинетичката димензија на овој конфликт; Балканот ја претставува неговата хибридна димензија — токму како што и вие посочивте. Клучното прашање е: преку кој канал Русија ја води оваа хибридна војна?
Луѓето често се фокусираат на поединечни техники — дезинформации, политичко мешање, економски притисок — но тоа ја промашува суштината. Суштината е дека Москва има стратешки партнер на Балканот, а тој партнер е Белград.
Доколку се отстрани тоа стратешко партнерство — а јас верувам дека тоа е можно — архитектурата на хибридната војна се распаѓа. И повторно, зборуваме за реален контекст. Србија веќе е под притисок поради контролата на „Газпром“ врз НИС. Ова не е хипотетичко сценарио измислено од академик. Ова е реалната политичка средина.
Она што го предлагам е продолжување на она што администрацијата веќе го прави. Да не се застане кај НИС. Да се продолжи понатаму.
Ќе додадам уште неколку причини зошто ова е изводливо. Кога ја претставив оваа идеја во Рим во октомври, на конференцијата на Фондацијата на НАТО Колеџот за одбрана, имаше силен интерес, но и скептицизам. Многумина рекоа: „Србија никогаш не би го направила ова“.
Ќе наведам два конкретни примера.
Прво, актуелниот српски амбасадор во Соединетите Држави, Драган Шутановац — поранешен министер за одбрана на Србија — подолго време јавно застапува став дека Србија, според неговите зборови, треба да ја „прифати реалноста“ и да влезе во НАТО. Тој изјавува дека тоа би било во сопствен интерес на Србија, и во безбедносна и во економска смисла. И тој е во право. Фактот дека самиот српски амбасадор го застапува овој став покажува дека ова не е нереална идеја.
Второ, постои широко распространета претпоставка дека српското општество униформно се противи на НАТО. Точно е дека дел од јавноста е против — и дека власта активно го поттикнува антинатовското расположение преку постојано повикување на бомбардирањето на Косово во 1999 година. Таа нарација значително ги обликувала јавните ставови.
Но, истовремено, српската влада одржува добри односи со НАТО и многу силна билатерална воена и одбранбена соработка со Соединетите Држави. Тоа не е тајна; тоа е јавно познат факт.
На крај, ќе се повикам и на податоци од јавното мислење. Најновото истражување на Меѓународниот републикански институт (IRI), кое го опфаќа регионот, вклучително и Србија, покажа дека повеќе српски граѓани имаат позитивен став кон НАТО отколку негативен. Доколку се комбинираат оние што го поддржуваат членството во НАТО со оние што сметаат дека Србија треба да ја зголеми комуникацијата со НАТО — дури и без полноправно членство — се добива нето позитивен став од околу 50 проценти.
И сето тоа се случува во медиумска средина каде што претседателот Вучиќ има доминантно влијание врз наративите. Тие наративи би можеле многу брзо да се променат.
Косовскиот модел и Донбас: применливи елементи
Џабир Дерала: Тврдите дека одредени елементи од Косовскиот модел би можеле да се применат за решавање на прашањата поврзани со управувањето и безбедноста во украинскиот регион Донбас. Кои аспекти од овој модел ги сметате за најпреносливи во украинскиот контекст и зошто?
Едвард П. Џозеф: Ви благодарам за прашањето. Ќе одговорам преку три аспекти: прво, што овој пристап им нуди на Соединетите Држави и на нивните партнери кои се обидуваат да преговараат за завршување на војната, предводени, секако, од Белата куќа; второ, што му нуди на Украина; и трето, што му нуди на Русија — бидејќи Русија е фактор тука и ниту еден мировен аранжман не може да функционира доколку двете страни не можат да го прифатат.
Косовскиот модел бара притисок, а таков притисок во моментов не постои во овој контекст. Но, исто така мора да признаеме дека тековниот дипломатски обид може да пропадне. По последната средба, топката е во дворот на Москва. Доколку овој обид пропадне, луѓето ќе прашаат: „Што правиме сега?“ Токму тука Косовскиот модел станува релевантен.
Овој модел се темели на Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на ОН, усвоена по НАТО-бомбардирањето. И тука мора да се потсетиме на контекстот: Владимир Путин е постојан застапник на Резолуцијата 1244. Иако многумина велат дека ситуациите се различни — дека Србија била поразена — Путин постојано инсистира дека мора да има целосно почитување на 1244.
Што уште вели Путин? Тој вели дека Косово и Украина се „апсолутно исти“. Тоа е негов израз. Тој го повторува тоа и со зборови и со дела, вклучително и во разговори во кои е вклучен и генералниот секретар на ОН. Неговиот аргумент, во суштина, гласи: НАТО го направи ова на Косово, затоа и јас можам да го направам истото во Украина.
Значи, дури и ако други тврдат дека двата случаи се различни, Владимир Путин не гледа никаква разлика. Тој постојано изјавува дека ситуациите се исти.
Што всушност прави Косовскиот модел? Суштината на Резолуцијата 1244 е во тоа што таа ниту прогласи независност на Косово од Србија, ниту ја негираше таа можност. Таа намерно зазеде средна позиција.
Ова е од клучно значење за Соединетите Држави како преговарач, бидејќи знаеме кое е клучното прашање: безбедносните гаранции. Знаеме дека Русија сака да ја притисне својата предност во Украина преку инсистирање на такви гаранции. Вредноста на Косовскиот модел, од преговарачка перспектива, е во тоа што го отстранува прашањето за суверенитет од непосредната агенда.
Веќе не станува збор за тоа кому му припаѓа Донбас. Откако тоа прашање ќе се стави настрана, станува многу полесно страните да преговараат за другите прашања.
За претседателот Зеленски, овој пристап му овозможува да каже дека регионот останува дел од Украина. Според Косовскиот модел, на крајот би имало референдум. Тој може да им објасни на украинските граѓани дека ќе бидат распоредени мировни сили, како што беше случајот во Косово; дека ќе има меѓународна администрација, исто како во Косово; и дека ОН — или ОБСЕ, како во Косово — ќе бидат присутни.
Поради тоа, раселените граѓани би можеле да се вратат, а на крајот самите граѓани би одлучиле на референдум. Тој може ова да им го претстави на своите граѓани наместо да биде принуден едноставно да се откаже од територија.
Што му овозможува ова на Владимир Путин? Прво, му овозможува да види дека во тој период нема да има никакво практикување на украински суверенитет над територијата. Формално, претседателот Зеленски може да каже дека регионот останува дел од Украина, но, како што видовме во Косово, Србија нема знамиња, нема симболи, нема никакво практично изразување на суверенитет. Истото би важело и тука.
Уште поважно, мора да се прашаме што навистина сака Путин и зошто ова е изводливо. Путин сака територија. Тој сака повеќе од областите за кои во моментов се зборува околу Херсон или Харкив. Тој сака максимум што може да го добие за да изврши максимален притисок врз Кијив.
Според мојот пристап, Украина би можела да си дозволи да стави под ризик поголема територија — дури и територии кои некои во Украина би ги сметале за исклучително опасни, вклучително и области чија загуба би можела да го загрози главниот град. Украина би можела да го направи тоа затоа што таа територија не би отишла кај Русија. Таа би отишла кај трета страна.
Би имало мировни сили, територијата би била под администрација на ОН, и сето тоа би било ратификувано од Советот за безбедност на ОН — што Путин го посакува. И на крајот би имало референдум.
Во таа смисла, секоја страна добива нешто. Путин можеби ќе каже дека претпочита друг пристап или дека сака веднаш да ги земе своите добивки. Но, според овој пристап, тој потенцијално би можел да добие повеќе — под услов да престане со борбите, да дозволи распоредување на мировни сили и да прифати дека конечниот исход ќе биде предмет на меѓународно управуван референдум.
Да, тој би морал да го прифати тоа. Но, доколку преговарате сериозно од американска перспектива, имате силен аргумент. Можете да му кажете на Владимир Путин: ние правиме токму она на што вие инсистирате во Косово — а за кое велите дека е апсолутно исто со Украина. Тоа е мојот аргумент.
Итни чекори за демократска отпорност: Украина, Западен Балкан и Европа
Џабир Дерала: Гледајќи на Украина, Западниот Балкан и Европа како меѓусебно поврзани фронтови, кои се, според вас, најитните чекори што треба да се преземат во следните шест до дванаесет месеци, во 2026 година, за да се зајакне демократската отпорност и да се спречи авторитарните актери да го затворат стратешкиот прозорец што го отвораат вашата иницијатива и идеи?
Едвард П. Џозеф: Да бидеме многу јасни и концизни околу приоритетите.
Прво, секако, е обезбедувањето на поддршката што ѝ е потребна на Украина — и воена и политичка. Малкумина можат директно да влијаат врз тоа што на крај ќе одлучи оваа администрација, но доколку тековните разговори пропаднат и Русија јасно биде посочена како одговорна, би можеле да се вратиме во ситуација во која самиот претседател Трамп, како и потпретседателот Венс, јавно зборуваа — вклучително и во Обединетите нации — за способноста на Украина да ја врати својата територија. Претседателот Трамп и претходно ги менувал своите позиции. Тоа што истовремено го знаеме е и неговата долгогодишна наклонетост кон Владимир Путин, што е исклучително опасно и, искрено, за многумина збунувачко. Сепак, приоритет број еден останува целосната поддршка за Украина.
Второ, на Балканот мора да продолжиме по сите конструктивни патишта. Фокусот треба да биде на Белград, и конкретно на забрзување на процесот на отстранување на руското влијание. Тоа значи национализација на НИС и принудно повлекување на Русија. Кога тоа ќе се случи, ќе биде значаен момент — не само за српско-руските односи, туку и за односите на Србија со нејзините западни соседи.
Администрацијата мора да биде подготвена да го искористи тој момент. Тоа вклучува унапредување на санкциите против RT и Sputnik, затворање на таканаречениот „хуманитарен центар“, кој нашироко се смета за шпионска база и кој, искрено, воопшто не требало да биде толериран.
Трето, мора да продолжиме со справување со предизвиците низ целиот регион. Во Северна Македонија, од суштинско значење е да се запре блокадата што доаѓа од Бугарија. Ова не е невозможно. Потребно е ангажирање на САД и обезбедување разумни гаранции дека нема да има бескрајни нови барања.
Постојат начини тоа да се направи. Претседателот Пендаровски има признаено дека идеите изнесени од професорот Огнен Вангелов се разумни — вклучително и можноста за формулации во уставните измени кои би се активирале одбранбено доколку Бугарија продолжи со нови барања. Ова се конкретни чекори што можат да се преземат.
Мора да се забрза пристапувањето на Северна Македонија во ЕУ и да се унапредат реформите што се однесуваат на справување со корупцијата и заштита на Охридскиот рамковен договор. Сето ова е во корист на безбедноста и економијата на земјата.
Истото важи и за останатите делови од регионот. Црна Гора мора да биде заштитена од деструктивно мешање што доаѓа од Белград и од поврзаните актери. Албанија напредува, но мора да има континуиран фокус на реформите во владеењето на правото и обезбедување одржлива опозиција и политички плурализам. Во овој контекст можеме да зборуваме и за Босна и Херцеговина.
Џабир Дерала: Па, каква врска има сето ова со претседателот Зеленски? Како ова ѝ помага на Украина доколку Србија и Косово се движат кон НАТО?
Едвард П. Џозеф: Прво, тоа значи дека проширувањето на НАТО не е мртво. Претседателот Трамп не сака проширување на НАТО, па доколку тој би ја променил својата позиција, тоа би било моќен сигнал — глас на доверба во НАТО. Тоа би било исклучително важно за претседателот Зеленски и за европските лидери. Би покажало дека Соединетите Држави навистина сè уште веруваат во НАТО.
Тоа има големо значење. Дури и ако Украина не може да влезе во НАТО за време на мандатот на Трамп, ова ја зацврстува идејата дека членството во НАТО останува можно во иднина.
Второ, тоа ги подобрува односите меѓу Украина и Србија. Откако Србија решително ќе се дистанцира од Русија, соработката со Украина станува отворена и транспарентна. Нема повеќе потреба од индиректни аранжмани или контрадикторно гласање — поддршка за Украина еден ден, а спротивставување наредниот. Тие игри завршуваат.
Претседателот Зеленски, исто така, би знаел дека аргументот на Путин — користењето на Косово како оправдување против Украина — би бил завршен. Доколку Србија го прифати НАТО, признавањето на Косово со текот на времето станува неизбежно. Во тој момент, Путин целосно го губи тој аргумент. Тој исчезнува.
Текстот е сопственост на ЦивилМедиа.мк