И затоа ова место е национално важно. Не поради хотелот. Хотели има секаде. Туку затоа што тука една Англичанка седела, пушела, водела љубов, слушала приказни за кралеви, предавства и погреби и сфатила дека на Балканот луѓето никогаш не зборуваат само за вчера. Овде и ручекот има историски контекст.
Бенита Белешкова
Некако сеуште ми е малку необично кога ги гледам туристите во Скопје, дојдени со или без водич и ме прават љубопитна да дознам од што навистина се воодушевени.
Луѓе што доброволно доаѓаат во Скопје во месец мај се или романтичари или имаат некаков благ финансиски проблем. Особено Шпанците. Посебно овие што пред некој ден ги сретнав, кои ми рекоа дека живеат во Барселона. Да еден од најубавите градови, град каде и контејнерите за ѓубре изгледаат како да ги дизајнирал Антони Гауди, и сепак дошле овде, кај нас, во Скопје , да дегустираат храна и да бараат да го видат споменикот на мајка Тереза , додека внимателно избегнуваат дупки по тротоарите и автомобили паркирани како урбанистички терористички мини.
Ги сретнав кај хотел Бристол, на мојата редовна маршрута меѓу мојата канцеларија и Управниот суд , патека по која човек постепено ја губи вербата во институциите, но добива силна духовна поврзаност со џагорот, мирисот на кафе и цигари, кои доаѓаат од улица Македонија со пополнетите во близина кафе барови.
Тие стоеја пред старата фасада на хотелот, со онаа чудна западноевропска фасцинација што луѓето ја имаат кон туѓи урнатини. Ние, локалците, веќе не ги ни гледаме. За нас руина е само објект што сè уште не е претворен во обложувалница или облакодер.
„Ова во Барселона би било национално богатство“, рече една од жените на груб англиски.
И тука почувствував мала непријатност.
Тоа не е класична патриотска навреденост, туку нешто многу понепријатно…како еден вид сознајна срамота. Чувство дека странец ти открил вредност која ти си ја гледал секој ден, ама поради твојата заглупавеност не си ја препознавал. Како да ти кажат дека во сопствениот двор си чувал ремек-дело покриено со прашина, мов и отпушоци.
Затоа што кога странец ќе почне да ти објаснува дека твојот град има нешто бесценето, дека има убавина и стар дух, автоматски се чувствуваш како жена што со години живеела со Џонатан Бејли, а не забележала дека е убав, затоа што бил постојано нервозен околу плаќање сметки за бензин и струја.
Гледаа и се фотографираа покрај стариот орев во дворот со искрена љубопитност. А оревот таму стои како последен сведок на едно Скопје кое денес звучи како литературна измислица: град на патописци, љубовници, боеми, трговци и луѓе што засадувале дрва после љубовни ноќи наместо да си одат тајно низ времето.
Ми дојде една помисла да им раскажам нешто од она што го имав меморирано многу одамна кога се обидов да ја читам на англиски јазик книгата „Црното јагне и сивиот сокол“ од писателката Ребека Вест и нејзиниот мистериозен Константин, за скопската пролет од 1936 година, за оревот посаден како љубовен доказ во бавчата на Бристол. Би почнала вака:
„Добредојдовте во Скопје. Град каде што историјата не е минато, туку хронична состојба. Како хронични синуси. Само со повеќе форми.
Го гледате овој хотел? Е па, тука престојувала Ребека Вест, жената што го напиша Black Lamb and Grey Falcon, книгата поради која половина западни интелектуалци мислат дека го разбираат Балканот, а другата половина се преправаат дека ја прочитале.
И да, токму тука спиела. И, според сите романтични индикации, не само спиела туку творела. Да бидеме искрени … човек не пишува 1.200 страници за Балканот без барем една емотивна грешка во хотелска соба со поглед кон калдрмена улица.
Шпанците си помислив најверојатно ќе ме прашаат:
„А што толку видела овде?“
Што видела? Па Балканот е единственото место каде што човек може да појде по цигари и патем да наследи три империи, две национални трауми и комшиска омраза стара повеќе од 400 години. Самиот наслов е симболичен, оти „црното јагне“ ја симболизира жртвата, страдањето и човечката смртност, како и Балканот како место што постојано принесува нешто на историјата. „Сивиот сокол“ ја симболизира духовната судбина, митот и изборот меѓу земната моќ и повисоката смисла, преземен од раскажувањата на нејзиниот љубовник за легендите поврзани со битката на Косово.
Ребека Вест сфатила нешто што Европејците упорно одбиваат да го прифатат: дека Балканот не е хаос на Европа ….туку Европа без шминка, без ботокс. Како кога ќе ја видиш цивилизацијата сабајле во бањарка, нервозна и со мамурлак од историја.
Има нешто особено морничаво за нас новите читатели од Балканот во оваа книга. Многу пасуси денес звучат речиси пророчки по распадот на Југославија во деведесеттите. Вест почувствувала како нерешените историски трауми можат да мируваат со децении, а потоа повторно да еруптираат. Што, реално, кај нас е речиси и национален спорт , оти луѓето овде не фрлаат трауми, туку ги чуваат и не знаат како да простат. Како зимница.
И затоа ова место е национално важно. Не поради хотелот. Хотели има секаде. Туку затоа што тука една Англичанка седела, пушела, водела љубов, слушала приказни за кралеви, предавства и погреби… и сфатила дека на Балканот луѓето никогаш не зборуваат само за вчера. Овде и ручекот има историски контекст.
А најироничното? Таа дошла како турист. Замислете. На Балканот човек доаѓа на одмор, а си заминува со егзистенцијална криза и ново мислење за човечката природа.
„Тоа е нашиот сувенир“.
И додека се замислував дека зборувам, сфатив колку е апсурдно што најромантичната работа што денес може да се засади во центарот на Скопје е веројатно мов.
Шпанците беа искрено потресени што хотелот пропаѓа.
Јас не бев.
И тоа е можеби најлошото.
Човек постепено се адаптира на распадот. Како жабата од експериментот што не забележува дека водата врие. Кај нас веќе никој не реагира кога ќе види дека сто години историја се распаѓаат зад графити и скршени прозорци. Дури имаме и специфична балканска филозофија: ако нешто е старо, нека падне само од себе, за после да никне нешто поважно — на пример зграда со темно стакло и име како „Diamond Residence Exclusive“.
Тие ми спомнаа дека сакале да влезат во хотелот Јадран, кој исто го виделе запуштен во непосредна близина на кејот на Вардар. И тогаш една од жените рече нешто што звучеше сурово, но беше точно:
„На силна држава не ѝ требаат нови лажни споменици. Ѝ требаат реставрирани вистински стари приказни“.
Тоа ме погоди повеќе отколку што би сакала да признаам.
Затоа што град без белези не е град. Тоа е спална. Простор каде луѓето доаѓаат да преспијат меѓу два лета. А Скопје полека станува токму тоа , едно место што систематски ги брише сопствените траги, како човек што фрла стари љубовни писма за да ослободи место за распарени чорапи.
Во меѓувреме, оревот кај Бристол сè уште стои.
Веројатно збунет.
Околу него исчезнуваат луѓе, приказни, фасади и цели епохи, а тој упорно продолжува да прави сенка што баш ме потсетува како стар скопски господин кој одбива да се исели и покрај тоа што сите околу него одамна се претвориле во инвеститори.