НОВА интервју со д-р Марина Тунева и проф. д-р Арбен Таравари разговараме за нивната заедничка книга „Умот во комуникацијата“, која наскоро ќе биде објавена во издание на „Просветно дело“. Книгата ги поврзува комуникациските науки, неврологијата и искуството од јавниот живот за да одговори на едно важно прашање: што се случува во човекот пред да поверува, да се спротивстави, да реагира или да биде убеден?
НОВА: Денес сме постојано изложени на пораки, од медиуми, институции, социјални мрежи, експерти, политичари, блиски луѓе. Што се обидува да открие „Умот во комуникацијата“ во просторот меѓу пораката и нашата реакција?
Проф. д-р Арбен Таравари: Токму тој простор е најважен. Како лекар, тоа го гледате секојдневно. Една иста информација може да смири еден пациент, а кај друг да отвори дополнителен страв, прашања или отпор. Од невролошка перспектива, тоа значи дека мозокот не ја прима информацијата како празен лист, туку веднаш ја поврзува со меморијата, емоциите и чувството на сигурност.
Д-р Марина Тунева: Книгата тргнува од прашањето што се случува пред одговорот. Пред да кажеме „се согласувам“, „не верувам“, „ова е точно“ или „ова е закана“, во нас веќе се активираат претходни искуства, вредности, припадности и очекувања. Затоа две лица можат да ја слушнат истата реченица, а да разберат сосема различни нешта.
НОВА:Зошто токму сега книга за умот, верувањето и комуникацијата?
Д-р Марина Тунева: Затоа што живееме во време во кое има премногу комуникација, но не секогаш и повеќе разбирање. Секојдневно сме изложени на вести, коментари, политички пораки, здравствени совети, лични ставови и предупредувања. Сите зборуваат, сите реагираат, сите имаат став. Но прашањето е колку навистина слушаме.
Во нашиот контекст ова е особено важно. Северна Македонија е општество во кое довербата често е кревка, во институциите, медиумите, политиката, понекогаш дури и во експертите. Затоа не е доволно само да се каже точна информација. Треба да се разбере како таа ќе биде примена од луѓе што веќе имаат искуство со разочарување, замор, поларизација или сомнеж.
Проф. д-р Арбен Таравари: Во здравството тоа е многу видливо. Кога на граѓаните им се соопштуваат информации за болест, терапија, превенција, здравствена мерка или реформа, не е важно само дали информацијата е точна. Важно е и кој ја кажува, како ја кажува и дали луѓето чувствуваат дека некој ги почитува. Јавната комуникација не смее да биде само административна. Особено во здравството, таа мора да биде човечка.
НОВА: Зошто некои пораки веднаш „ни легнуваат“, а други ги одбиваме уште пред да ги слушнеме до крај?
Проф. д-р Арбен Таравари: Мозокот има природна тенденција да поврзува. Тој бара модели, објаснувања и чувство на сигурност, како внатрешен компас што се обидува да најде правец во свет преполн со сигнали. Пациентот понекогаш полесно ќе се фати за едноставно објаснување што го слушнал од близок човек отколку за сложено стручно објаснување. Не затоа што ја отфрла науката, туку затоа што во момент на страв човек бара реченица што може да ја разбере, да ја задржи и да се потпре на неа.
Д-р Марина Тунева: И во јавната комуникација важи истото. Пораките што „легнуваат“ најчесто не се само информативни. Тие ни даваат рамка: кој е виновен, кому да му веруваме, од што да се плашиме, на која страна сме. Понекогаш тоа создава чувство дека конечно „сè има логика“. Но, токму тука е ризикот. Она што ни звучи убедливо не мора секогаш да биде вистинито. Затоа книгата не зборува само за манипулација, туку и за нашата човечка потреба да најдеме ред во хаосот.
НОВА: Колку емоциите влијаат врз довербата?
Д-р Марина Тунева: Многу повеќе отколку што сакаме да признаеме. Често мислиме дека довербата е рационална одлука: некој има докази, аргументи, позиција, титула, и затоа треба да му веруваме. Но, довербата има и силна емоционална страна. Веруваме кога чувствуваме дека некој ни зборува чесно, јасно и со почит. Во јавен простор што често е груб, поделен и преполн со сомнеж, начинот на кој се кажува нешто може да биде речиси исто важен како и самата содржина.
Проф. д-р Арбен Таравари: Емоциите не се спротивност на разумот. Тие се дел од проценката. Кога човек е исплашен, загрижен или разочаран, мозокот поинаку ја обработува информацијата. Во здравството, ако пациентот е исплашен, тој можеби нема целосно да ја прими или обработи информацијата, дури и кога лекарот зборува точно. Во таков момент, објаснувањето не треба само да биде стручно, туку и смирувачко, јасно и емпатично. Прво треба да се создаде чувство дека човекот е виден и разбран.
НОВА: Дали ова е книга за дезинформации?
Д-р Марина Тунева: Не директно, иако дезинформациите се дел од поширокиот контекст. Не сакавме книгата да биде сведена само на прашањето зошто луѓето веруваат во лажни информации. Нас повеќе нè интересираше зошто луѓето воопшто веруваат, како создаваат смисла и зошто некои објаснувања стануваат толку привлечни.
Дезинформациите успеваат токму затоа што не се потпираат само на незнаење. Тие често се потпираат на страв, недоверба, припадност и потреба некој конечно да ни го „објасни“ светот.
Проф. д-р Арбен Таравари: Во здравството ова е особено видливо секогаш кога луѓето се соочуваат со страв, неизвесност или противречни информации, без разлика дали станува збор за пандемија, хронична болест, терапија или јавноздравствена препорака. Во такви ситуации, човек често бара објаснување што ќе му изгледа јасно, блиско и доволно стабилно за да се потпре на него. Понекогаш тоа објаснување доаѓа од експерт, но понекогаш од неформален извор, од социјални мрежи или од некој во кого лично имаат доверба. Затоа не е доволно само да се каже: „Ова е точно, ова е неточно.“ Треба да се разбере зошто одредени пораки стануваат убедливи.
НОВА: Рецензентите проф. д-р Антони Новотни и д-р Драган Секуловски, ја препознаваат книгата како дело што излегува од рамките на една дисциплина, меѓу неврологијата, комуникацијата и јавниот живот. Токму затоа таа може да биде важна и за медицинските професионалци, бидејќи лекарската комуникација често се случува во моменти на страв, болка и неизвесност. Како оваа книга може да им помогне на лекарите и здравствените работници?
Проф. д-р Арбен Таравари: Во медицината, комуникацијата никогаш не е споредна работа. Таа е дел од односот меѓу лекарот и пациентот. Понекогаш начинот на кој ќе се објасни дијагнозата, терапијата или ризикот може значително да влијае врз тоа дали пациентот ќе разбере, ќе праша, ќе прифати терапија или ќе остане со страв.
Пациентот не доаѓа само со симптоми. Тој доаѓа и со неизвесност, претходни искуства, информации од интернет, совети од блиски луѓе и понекогаш со недоверба кон системот. Затоа лекарот не комуницира само со болеста, туку со човекот што се обидува да најде сигурност во момент кога тлото под нозете му се поместува.
Оваа книга може да им помогне на здравствените професионалци подобро да разберат зошто пациентот понекогаш повторно прашува, се двоуми, бара второ мислење или не ја прифаќа веднаш препораката. Тоа не мора да биде отпор кон лекарот. Често е обид умот да го намали стравот и да најде смисла.
Д-р Марина Тунева: Токму затоа мислам дека книгата има вредност и за здравствената комуникација. Таа покажува дека не е доволно само нешто точно да се каже. Важно е како ќе биде примено од човек што можеби е исплашен, збунет или веќе преоптоварен со информации.
За лекарите и здравствените работници, јасноста, трпението и емпатијата не се „мек“ додаток на професионалноста, туку нејзин суштински дел. Добрата медицинска комуникација не ја поедноставува науката, туку ја преведува на човечки јазик, јазик што пациентот може да го разбере, да го запамети и да му верува.
НОВА: Што може оваа книга да им понуди на новинарите, комуникаторите и луѓето што работат со јавност?
Д-р Марина Тунева: Може да им помогне да разберат дека комуникацијата не е само добро формулирана порака. Таа е однос. Таа е доверба. Таа е чувство дали некој ни се обраќа како на разумни луѓе или како на публика што треба да се освои.
За новинарите, ова е важно затоа што јавноста денес е уморна, сомничава и преоптоварена. За комуникаторите и институциите, затоа што граѓаните не сакаат само соопштенија. Сакаат смисла, одговорност и човечки јазик.
Проф. д-р Арбен Таравари: Би додал дека познавањето на мозокот не треба да се користи за манипулација. Ако знаеме дека стравот го засилува вниманието, тоа не значи дека треба да комуницираме преку страв. Ако знаеме дека повторувањето ја прави пораката попрепознатлива, тоа не значи дека треба да повторуваме празни или штетни пораки.
Знаењето носи одговорност, особено кога човек зборува од позиција на лекар, експерт, професор, институција или медиум.
НОВА: Како би ја опишале книгата во една реченица?
Д-р Марина Тунева: Ова е книга за она што се случува во нас пред да поверуваме, да се спротивставиме, да убедиме или да бидеме убедени.
Проф. д-р Арбен Таравари: Јас би рекол: книга за мозокот како тивок, но многу активен учесник во секоја комуникација, од личниот разговор до јавната порака.
НОВА: Што би сакале читателот да почувствува по читањето на книгата?
Д-р Марина Тунева: Не би сакала читателот да ја затвори книгата со чувство дека добил готови рецепти. Повеќе би сакала да почувствува дека добил поинаков поглед кон себе и кон другите. Да препознае дека зад секоја реакција, зад секое верување и зад секој отпор има некаков внатрешен процес.
Проф. д-р Арбен Таравари: Јас би сакал читателот да стане малку повнимателен со зборовите, и кога ги прима, и кога ги испраќа. Зборовите можат да смират, да збунат, да охрабрат, но и да создадат отпор. Ако го разбереме тоа, комуникацијата станува поодговорна и почовечка.