Александар Вучиќ можеби е предвидлив, но тоа не го прави доверлив. Неговата трансакциска политика може да помогне Србија да се оддалечи од Москва, но истовремено ја зајакнува неговата моќ да се пазари со Кијив, Вашингтон, Брисел, Пекинг и Кремљ.
Џабир Дерала
Претседателот на Украина, Володимир Зеленски, на 8 август се среќава со претседателот на Србија, Александар Вучиќ, а една од темите за кои се известува дека ќе бидат на маса е можноста за заедничко производство на дронови, потенцијално со инвестиции од Обединетите Арапски Емирати. На прв поглед, неколку работи во оваа приказна изгледаат противречно. Во реалноста, тие само се случуваат истовремено.
Србија направи забележливи чекори кон Украина, додека истовремено одржува топли политички, економски и стратешки односи со Москва. Тоа не значи дека Белград одеднаш ја сменил страната. Она на што сме сведоци е вистинско геополитичко репозиционирање на Србија, но сè уште не и стратешка конверзија на Александар Вучиќ.
Кијив ја знае разликата. И Брисел ја знае.
Зеленски, сепак, го користи отворањето, бидејќи од гледна точка на Украина вреди да се направи обид Србија барем делумно да се извлече од орбитата на Москва. Затоа, неговата прва официјална посета на Србија откако Русија ја започна својата целосна инвазија врз Украина е важна не само како дипломатски настан, туку и како уште еден знак на процес што трае веќе извесно време.
Прашањето е што, всушност, претставува тој процес: постепено оддалечување на Србија од Москва, софистицирано продолжување на мултивекторската политика на Вучиќ – или и едното и другото истовремено.
Репозиционирање без конверзија
За да разбереме што се случува, прво мора да се ослободиме од една илузија: Србија и Вучиќ не станаа одеднаш „проукраински“.
На 15 јули во Кијив, Вучиќ вети натамошна хуманитарна, финансиска, медицинска и енергетска помош за Украина, како и поддршка за обновата. Тој го потврди територијалниот интегритет на Украина и нејзините европски аспирации. Но, не ја потпиша декларацијата од самитот, во која се повикува на продолжување на безбедносната помош за Украина и посилен притисок врз Русија.
Тоа ни кажува речиси сè за неговиот метод. Вучиќ е подготвен значително да се придвижи кон Украина – но само до точката каде што таквото придвижување би можело да прерасне во неповратен раскин со Москва.
Истата шема ја видовме и претходно. На Самитот Украина – Југоисточна Европа во 2025 година, Вучиќ отпатува во Украина, што само по себе веќе беше политички значајно, но повторно држеше дистанца од формулациите што би ја врзале Србија за јасна антируска позиција.
Затоа, оние што најновите случувања ги толкуваат како свртување на Србија кон Украина, избрзуваат со заклучоците. Многу попрецизно е ова да се опише како селективно усогласување со Украина во рамките на континуираната мултивекторска стратегија на Србија. А таа разлика е исклучително важна.
Сепак, нешто навистина се промени.
Оружјето ги следи пазарите, не нужно сојузништвата
Муницијата произведена во Србија со години стигнува до Украина преку западни посредници. Во 2024 година, „Фајненшл тајмс“ ја процени нејзината вредност на околу 800 милиони евра, а и самиот Вучиќ посочи дека таа бројка е во голема мера реална.
Потоа се случи нешто мошне индикативно. Москва се налути. Руската Служба за надворешно разузнавање јавно ја обвини Србија дека ја предава Русија со тоа што дозволува српската муниција да стигнува до Украина преку трети земји. Вучиќ потоа разговараше за ова прашање со Владимир Путин, а во јуни 2025 година Белград најави построга политичка контрола врз извозот на оружје.
Оваа епизода е важна затоа што покажа дека Москва ја смета поврзаноста на Србија со Украина за доволно сериозна за јавно да се конфронтира со Белград.
Тоа не го претвора Вучиќ во сојузник на Украина. Но, исто така, не се вклопува ни во описот на Србија како обичен послушен балкански сателит на Русија. Се случува нешто покомплицирано.
Важен факт е дека Србија изгради модел за извоз на оружје во кој политичкото усогласување и идентитетот на крајниот корисник можат да станат секундарни во однос на пазарите, посредниците и стратешката корист.
Тоа ни кажува нешто важно за политичката економија зад сегашното приближување. Украина влегува во однос со земја-производител на оружје чија одбранбена индустрија долго време функционира преку повеќе пазари и посредници, вклучително и држави чии интереси можат да бидат директно спротивставени на интересите на Украина.
Со други зборови, идеологијата е едно, бизнисот е друго.
А геополитиката често почнува токму таму.
Необичната важност на Кристофер Хил
Токму тука улогата на поранешниот американски амбасадор во Србија, Кристофер Хил, станува особено интересна. Во интервјуто за германскиот весник FAZ, како што пренесува EUalive.net, Хил опишува нешто повеќе од тоа дека Вашингтон едноставно толерира веќе постоечка српска трговија со оружје. Според неговиот исказ, американската дипломатија ги идентификувала производствените капацитети на Србија, ги поврзала со итните потреби на Украина на бојното поле, ги поддржала набавките, следела каде завршува српското оружје и помогнала да се управува со политичкото значење на српското учество.
Во суштина, се чини дека Вашингтон се обидел трансакциските инстинкти на Србија да ги претвори во геополитичка полуга. Логиката е прилично јасна. Вучиќ не мораше идеолошки да стане проукраински за Србија да стане корисна за Украина.
Србија имаше муниција. На Украина очајно ѝ требаше муниција. На Вашингтон му требаше дополнително снабдување. Србија сакаше приходи, стратешка важност и политички поени. Интересите се пресекоа. Следеше соработка.
Хил, се чини, разбрал дека српското одбранбено производство може да стане еден од инструментите за постепено оддалечување на Белград од Москва, без претходно да се бара политички скап симболичен раскин преку воведување санкции.
Прво создај интереси. Потоа барај усогласување. Тоа е дипломатија. Но, и ризична. Затоа што трансакциската политика функционира во двата правци.
Позицијата на Вашингтон, практично, значи: „Не бараме од вас да ги споделувате сите наши политики, сè додека вашето однесување произведува стратешки корисни резултати.“ Ризикот е во тоа што Вучиќ може истата логика да ја примени и на друго место.
И ја применува.
Непријатниот демократски слој
Постои и друга страна на оваа стратегија, а можеби токму таа е најнепријатната. Колку Вучиќ станува постратешки корисен, толку повеќе западните влади добиваат мотив да не го притискаат премногу.
Ако Србија е корисна за снабдување на Украина, потенцијално корисна за одбранбено-индустриска соработка, корисна за регионална стабилност – што и да значи тоа за западните центри на моќ – и сè поважна во поширокото геополитичко пазарење, Вучиќ станува потешко да се третира само како проблематичен авторитарен лидер.
Вакви верзии на западниот пристап кон Балканот сме гледале и порано. Стратешката корисност почнува да ѝ конкурира на демократската условеност. Медиумската слобода, заробените институции, корупцијата, политичкиот притисок, руското влијание и авторитарните тенденции одеднаш можат да станат прашања што треба да се „менаџираат“, наместо да се соочат.
Затоа фразата на Хил за ставање на Србија на „вистинската страна на историјата“ заслужува многу посериозно разгледување отколку што вообичаено добива.
За која Србија зборуваме? За Србија чија муниција стигнува до Украина? За Србија што одбива да воведе санкции против Русија? За Србија што одржува длабоки политички и енергетски врски со Москва? За Србија што учествува во европските институции? За Србија чиј информативен простор и натаму е длабоко заситен со прокремљовски наративи? Или за Србија што води наметлива, а понекогаш и отворено дестабилизирачка регионална политика – највидливо кон Косово?
Сите тие Србија можат да постојат истовремено под Вучиќ.
Тоа е неговата политичка технологија.
Кога трансакциската политика станува стратегија
Украина речиси сигурно ја разбира оваа контрадикција. На Зеленски не му е потребна етичка конверзија во Белград. Му требаат муниција, индустриски капацитети, дронови, дипломатска поддршка и помалку европски држави достапни за Москва.
Тоа е државничко дејствување во услови на војна.
Ако Србија може да произведе нешто што на Украина итно ѝ е потребно, за Кијив би било стратешки неразумно да го одбие само затоа што Вучиќ е трансакциски политичар.
И тука доаѓа парадоксот.
Трансакциската политика на Вучиќ – истиот политички метод што му овозможи истовремено да одржува односи со Русија, Кина, ЕУ, Соединетите Држави, земјите од Заливот и бројни купувачи на оружје – сега може да стане токму механизмот преку кој Западот постепено ќе ја извлекува Србија од руската орбита.
Не вредности. Не условеноста на ЕУ. Не усогласувањето со санкциите. Трансакции. Да, трансакции.
Но, тоа отвора едно поголемо прашање.
Дали Кристофер Хил спроведувал стратегија со која трансакциската надворешна политика на Вучиќ се претвора од слабост во инструмент за геополитичко преусогласување? Ако е така, тогаш приказната за српската муниција е многу повеќе од приказна за извоз на оружје.
На Вашингтон не му беше неопходно Вучиќ да стане антируски настроен. Му беше потребно соработката со Западот постепено да стане поисплатлива – економски, дипломатски и стратешки – од зависноста од Русија.
Потоа доаѓа српската муниција што стигнува до Украина. Потоа сè повидливите политички контакти меѓу Украина и Србија. Потоа Зеленски во Белград. Можно српско-украинско производство на дронови. Можно финансирање од ОАЕ. Притисок за намалување на руската контрола врз стратешкиот енергетски сектор на Србија.
И, на крајот, можеби Србија чии материјални интереси веќе се придвижиле кон Запад, пред нејзината политичка реторика целосно да ги стигне.
Тоа е препознатлива геополитичка стратегија.
Тоа е светот денес.
Но, постои и друг можен исход
Сепак, постои опасност што не треба да се потцени. Оваа стратегија можеби нема да произведе позападно ориентирана Србија, туку едноставно посилен Вучиќ.
Ако Вучиќ успее истовремено да биде корисен за Кијив, важен за Вашингтон, економски интегриран со ЕУ, финансиран од партнерите од Заливот, трговски поврзан со Кина и сè уште способен да ги одржува каналите со Москва, неговата преговарачка моќ станува извонредно голема.
На Брисел може да му каже: Не ме притискајте премногу, ѝ помагам на Украина. На Вашингтон: Не ме притискајте премногу за домашната политика, стратешки сум корисен. На Москва: Не ви воведов санкции. Србија и натаму е ваш пријател. На српските гласачи: На сите им е потребна Србија поради мојата политика. А на Кијив: Какви и да биле историските односи на Србија со Русија, погледнете што навистина правиме за Украина.
Тоа не значи нужно дека Србија го менува таборот. Можеби едноставно значи дека Вучиќ го усовршува стратешкиот трансакционализам.
И токму тука се појавува вистинското прашање.
Дали Западот успешно ја извлекува Србија од руската орбита? Или Вучиќ успешно го убедува Западот дека неговата корисност е поважна од неговото усогласување?
Непријатниот одговор е дека можеби и двете работи се случуваат истовремено.
Тоа е парадоксот.
Текстот е сопственост на ЦивилМедиа.мк