Каков е говорот на власта, таков станува и јавниот простор. Каков е односот кон противникот, таков станува и односот кон институциите. А кога политичкиот говор се полни со „талог“, „мочуриште“, „медиокритети“ и „лешинари“, тогаш проблемот повеќе не е во изборот на зборови. Проблемот е што зад зборовите веќе се гледа моделот.
Жанете Ќосе
Каков е твојот говор, таков е твојот живот, или како што зборуваш, така и живееш. Оваа стара римска поговорка учи дека начинот на кој што се изразувате, изборот на зборови и тонот што го користите, се огледало на вашата внатрешна личност, морал и воспитување.
Старата римска поговорка Qualis oratio, talis vita не е само поука за културата на говорот. Таа е политичка дијагноза. Начинот на кој човек зборува за другите открива многу повеќе за него отколку за оние што ги напаѓа. Изборот на зборови, степенот на навреда, потребата од постојано создавање непријатели и од поделба на општеството на „наши“ и „нивни“ не се случајни комуникациски средства. Тие се огледало на политичкиот карактер, но и на моделот на владеење што следува.
Затоа, кога премиерот Христијан Мицкоски политичките противници, критичарите и делови од јавноста ги опишува со зборови како „талог“, „мочуриште“, „медиокритети“ и „лешинари“, проблемот не е само во навредливиот речник. Проблемот е што од таквиот речник постепено се создава политички систем на вредности, класификации дека оној што не се согласува со власта не е соговорник, туку непријател, дека оној што бара одговорност не е граѓанин, туку пречка, а оној што критикува не е коректив, туку „талог“.
А токму тука пропагандата станува метод на владеење.
Мицкоски не ги употребува само старите политички матрици на етикетирање на противниците како „предавници“ и „одроденици“. Тој, според оваа политичка логика, ја надградува матрицата со обезвреднување на самите граѓани кои не се согласуваат со него. Истовремено, гледаме и друга тенденција, концентрација на политичката моќ и постепено слабеење на механизмите што би можеле да ја ограничат.
Токму затоа споредбата со историското искуство на ВМРО од времето на Ванчо Михајлов треба да се чита внимателно. Не станува збор за тврдење дека историјата буквално се повторува. Историјата никогаш не се повторува механички. Но политичките механизми можат да се повторуваат.
Еден од најопасните механизми е концентрацијата на моќта во еден центар.
Во историското искуство на Михајлов неговата позиција во ВМРО станува доминантна, а внатрешниот плурализам драматично се стеснува. Денес, во сосема различен политички и институционален контекст, не можеме да зборуваме за идентична ситуација. Но можеме да зборуваме за ист принцип – што се случува кога политичката организација постепено престанува да биде простор на различни центри на влијание и станува продолжена рака на еден лидер?
Токму затоа укинувањето на потпретседателските позиции во ВМРО-ДПМНЕ не треба да се гледа само како организациска одлука. Тоа е политички сигнал. Партијата без внатрешни противтежи станува партија со еден центар на одлучување. Општинските структури, наместо да бидат механизам за артикулација на членството, ризикуваат да се претворат во инфраструктура за спроведување на волјата на наметнатиот лидер.
А кога во една партија нема доволно внатрешна контрола, прашањето повеќе не е само кој е лидерот. Прашањето е кој го контролира лидерот.
Тоа е суштината на секоја демократија.
Затоа и кампањата со зборот „талог“ не треба да се потценува како обична политичка навреда. Таа е дел од поширок комуникациски образец за создавање непријател, негово обезвреднување, негово претставување како нешто што треба да биде отстрането. Политичкиот јазик постепено престанува да биде средство за убедување и станува средство за дисциплинирање. А потоа, кога членството ќе го сфати како повик за насилство, едноставно прераснува во говор на омраза.
А кога власта ќе почне да ги дели граѓаните на „вредни“ и „талог“, на „патриоти“ и „предавници“, на „наши“ и „нивни“, тогаш не се напаѓа само опозицијата. Се напаѓа самата идеја дека државата им припаѓа подеднакво на сите.
Последниот случај со официјалната прослава на 35-годишнината од независноста само ја прави оваа слика уште посимболична. Погрешно прикажано македонско знаме на државна прослава не е само протоколарен пропуст. Тоа е симбол на една власт која сака да создава големи политички наративи, а притоа не успева да го испорача ни основното – почитта кон државните симболи, институционалната одговорност и објаснувањето како се потрошени јавните средства.
Уште посимболичен е обидот во презентацијата на 35 години независност да се изостават или маргинализираат важни државни достигнувања како членството во Обединетите нации, членството во НАТО и кандидатскиот статус за Европската Унија. Историјата не може да се уредува како партиски спот. Не постои право на власт која дошла денес да ги брише резултатите на оние што владееле вчера, само затоа што не сака да признае дека дел од најважните стратешки чекори на државата се случиле во други политички периоди.
Точно е дека државата не почнува со секоја нова влада.
Токму затоа е опасен обидот политичкиот противник да се претвори во историски непријател. Затоа што кога една власт почнува да ја брише меморијата за политичките успеси на другите, таа не ја брани државата – таа ја приватизира нејзината историја.
И тука доаѓаме до ентропијата.
Во физиката, ентропијата го опишува степенот на неуреденост во еден систем и тенденцијата кон зголемување на хаосот кога нема доволно енергија што го одржува системот во стабилна структура. Политиката, се разбира, не е физика. Но метафората е моќна.
Кога во еден политички систем исчезнуваат институционалните противтежи, кога критиката се заменува со навреда, кога различноста се прогласува за предавство, кога партијата се сведува на еден лидер, а државата на една партија, ентропијата расте.
Системот однадвор може да изгледа силен. Може да има огромно мнозинство, дисциплинирана партија и висока политичка моќ. Но внатре станува се понеотпорен. Секоја критика се доживува како напад. Секое несогласување како заговор. Секоја независна институција како непријателска. А секоја грешка се покрива со нова пропаганда.
Тоа е политичка ентропија – не хаосот што се гледа, туку хаосот што се акумулира внатре во системот додека тој се уште изгледа моќен.
И затоа „Qualis oratio, talis vita“ денес има пошироко значење.
Каков е говорот на власта, таков станува и јавниот простор. Каков е односот кон противникот, таков станува и односот кон институциите. А кога политичкиот говор се полни со „талог“, „мочуриште“, „медиокритети“ и „лешинари“, тогаш проблемот повеќе не е во изборот на зборови.
Проблемот е што зад зборовите веќе се гледа моделот.
Македонија не смее повторно да стане држава во која еден човек одлучува, една партија ја контролира моќта, а сите што мислат различно се прогласуваат за непријатели. Историјата треба да биде предупредување, а не упатство.
Затоа прашањето денес не е само дали Мицкоски ќе остане силен лидер на ВМРО-ДПМНЕ.
Прашањето е дали Македонија ќе остане доволно силна демократија за да може да го контролира секој лидер, без оглед на неговото име, партија или рејтинг.
Зашто државата не се мери според тоа колку моќ има еден човек.
Се мери според тоа колку механизми има за никој да не може да има премногу моќ.