Членот 16 од новиот Кодекс правилно инсистира на одговорност и верификација, но со нејасни и дефанзивни формулации ризикува да ја стигматизира легитимната употреба на ВИ во редакциите. Парадоксот е очигледен: документот настапува дефанзивно кон вештачката интелигенција, а во суштина ја презема истата порака што ја даваат и самите ВИ модели: проверувајте, контекстуализирајте и преземете човечка одговорност.
Пишува: Џабир Дерала
Читајќи го новиот Кодекс на новинарите на Македонија, чија изработка, според соопштението, траела две години и била поткрепена со стручни анализи и инклузивен процес, вниманието го привлекува членот што се однесува на примената на вештачката интелигенција во новинарството. Изработката на новиот кодекс е финансирана од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.
Една од новините кои овој нов документ за регулирање на работата на новинарките и новинарите се однесува на примената на вештачката интелигенција. Дали е добра формулацијата на овој член од кодексот?
Член 16 од новиот новинарски кодекс гласи:
„Создавањето новинарска содржина со вештачка интелигенција мора да биде јасно означено. Новинарот е целосно одговорен за точноста на информациите и интегритетот на медиумскиот производ. Неприфатливо е користење вештачка интелигенција за создавање или ширење лажни, манипулативни или суштински изменети содржини, кои можат да ја доведат јавноста во заблуда. Новинарскиот производ не смее да претставува целосно генерирана содржина од вештачка интелигенција.“
Ова е неопходно усогласување со новата дигитална ера во која вештачката интелигенција е составен дел од целокупното живеење на човекот. Добрите намери се очигледни. Сепак, формулацијата на овој член во кодексот е премногу општа, а тонот во однос на вештачката интелигенција е дефанзивен, како вештачката интелигенција да е закана, а не и алатка во работата на новинарска редакција.
Вистината, верификацијата, независноста, јавниот интерес и одговорноста се подразбираат. Технологијата не смее да ја замени професионалната проценка.
„Новинарот е целосно одговорен за точноста на информациите и интегритетот на медиумскиот производ.“
Сето тоа е добро. Впрочем, токму тоа го кажуваат и самите платформи и модели на вештачка интелигенција – од ChatGPT до Gemini и други: нивните резултати може да бидат неточни, нецелосни или погрешно контекстуализирани, па затоа не смеат да ја заменат човечката проверка, професионалната проценка и уредничката одговорност. Парадоксално, додека Кодексот настапува дефанзивно кон вештачката интелигенција, тој во суштина ја презема токму пораката што самите AI-алатки постојано ја повторуваат: резултатите мора да се проверуваат, контекстуализираат и ставаат под човечка и уредничка одговорност.
Исто така, кодексот со право ја забранува употребата на вештачката интелигенција за лажна, манипулативна или материјално изменета содржина што ја заведува јавноста. Ова е во согласност и со пошироката европска и меѓународна регулатива како што е Конвенцијата на Советот на Европа за вештачката интелигенција и човековите права, демократија и владеење на правото (Вилнус, 2024), како и Законот за вештачка интелигенција на ЕУ (AI Act). Тие го нагласуваат одговорното користење на вештачката интелигенција низ сите фази од новинарската работа.
Во контекст на европската регулатива, ставот „создавањето на новинарската содржина со вештачката интелигенција мора да биде јасно означено“ е премногу нејасен.
Дали тоа вклучува транскрипција? Превод? Граматичка корекција? Сумирање на долг јавен документ? Консултација при изготвување опции за наслови? Анализа на податоци? Ако е така, тогаш речиси сè може да има потреба од етикета, што би создало бесмислени етикети „со помош на вештачка интелигенција“ буквално насекаде. Тоа нема да ја зголеми довербата во медиумите, туку само ќе предизвика замор и непрегледност на медиумските содржини.
Стандардот кој може да биде и етички и транспарентен би вклучувал таква етикета кога вештачката интелигенција материјално придонесува за објавената содржина, особено со текст, слика, аудио, видео, визуелизација на податоци или синтетичка реконструкција што публиката би можела разумно да ги протолкува како учество на ВИ во презентирањето новинарски докази.
Последната реченица од овој член во кодексот е исто така проблематична.
„Новинарскиот производ не смее да претставува целосно генерирана содржина од вештачка интелигенција.“
Намерата на овој став е сосема прифатлива, но ЗНМ има обврска да биде попрецизен. „Целосно генерирана од вештачка интелигенција“ е нешто што секако не може и не треба да се објавува како новинарство. Но, илустрација генерирана од вештачка интелигенција, јасно означена како илустрација, може да биде прифатлива. Автоматизирана табела со резултати од изборите или извештај за временска прогноза се прифатливи доколку се базираат на потврдени податоци и уреднички надзор.
Прашањето не се состои (само) во тоа дали вештачката интелигенција ја генерирала содржината, туку дали имало човечка уредничка контрола, верификација, извори, одговорност и транспарентност.
Дефиниција за „генерирано од вештачка интелигенција“ не е исто што и „со помош на вештачка интелигенција“. Забрана за новинарски производ „целосно генериран од вештачка интелигенција“ само навидум звучи јасно, но всушност ги избегнува потешките прашања: Што се смета за „целосно“? Што е со автоматизираното новинарство со податоци? Што е со визуализациите потпомогнати од вештачка интелигенција? Што е со човечки уредениот извештај генериран од потврдени официјални збирки податоци? Што е со јасно обележани илустрации? Тие прашања не се одговорени со ригидниот став во кодексот.
И не се одговорени многу сериозни прашања за кои барем делумен одговор нудат европските институции, како и истражувачи во областа на етичката примена на вештачката интелигенција. Следат два примери од кои вториот е исклучително важен.
Потребна е и посериозна заштита од синтетички содржини, при што сликите, гласовите или видеата од вештачка интелигенција никогаш не смеат да се презентираат како автентична документација.
Понатаму, потребна е и заштита на приватноста, авторските права и изворите. Во споменатиот член од кодексот не се опфаќа тоа, а е исклучително важно. Новинарите не треба да прикачуваат доверлив материјал, лични податоци, информации за дојавувачи или необјавен истражен материјал во небезбедни алатки за вештачка интелигенција. Ова е многу поважно отколку само да се набројат неколку ставови што и самите платформи на вештачка интелигенција постојано го нагласуваат.
Овој дел од кодексот, Член 16, мора сериозно да се доработи, како впрочем и низа други одредби на овој важен документ. Како што е напишан, член 16 претставува само некаков – прилично неуспешен – обид да ја заштити јавноста од злоупотреба на вештачката интелигенција. Истовремено, успешно креира опасност од стигматизирање на легитимната употреба на вештачката интелигенција во редакциите. Ќе предизвика забуна, а притоа ни оддалеку нема да придонесе кон јакнење на довербата кон медиумите. И сето тоа е кренато на ниво на Кодекс!
Накратко, оваа одредба во новиот новинарски кодекс го препознава ризикот, но не и реалноста. Правилно инсистира на одговорност, точност и транспарентност, но не прави разлика помеѓу новинарство генерирано од вештачка интелигенција, работа во редакцијата потпомогната од вештачка интелигенција, синтетичка манипулација, превод, транскрипција, истражувачка поддршка, предлози за наслови, обработка на податоци, визуелна илустрација, сумирање или алатки за пристапност. Со ставање на сите овие под ист нејасен чадор, се создава конфузија наместо стандарди. А недовербата може само да се продлабочи.
Потребно е вистинско согледување на глобалната дигитална реалност, особено во контекст на медиумската индустрија. Ова што го читам сега е само обид за регулирање на нова технолошка реалност со стари – назадни – рефлекси кои ја третираат вештачката интелигенција речиси како загадувач во новинарството, наместо да ја третира како алатка чија етичка примена зависи од тоа како, каде, зошто и под чија одговорност се користи.
Сите права се задржани | ЦИВИЛ МЕДИА