„Кажи му на син ти да си го замисли Јејтс, само наместо низ ѕвездени патишта да шета низ административни лавиринти. Наместо мистични ветрови, да има промаја од ходник во институција. Наместо величествено осамено мноштво, да гледа група луѓе што нервозно чекаат документ со печат за боледување“
Бенита Белешкова
До идејата за оваа мала колумна, која води до една мала книжевна катастрофа со потенцијал да стане национална, дојдов речиси невино. Ми се јави пријателка која одамна се има иселено во Америка , мислам толку одамна што нејзините деца веќе имаат американски акцент, американски манири и американска способност да веруваат дека институциите навистина функционираат. Што, за нас од Балканот, звучи како жанр на научна фантастика.
Едниот син, веќе студент по англиска книжевност, добил необична задача на предавање по креативно пишување да секој студент си замисли како неговиот избран поет би пишувал доколку живее во земјата од која потекнуваат неговите предци.
И сега, некој добил Италија, некој Ирска, некој Франција — земји со магли, лозја, филозофски кафулиња и луѓе што патат естетски.
А момчето, по некоја генетска и балканска неправда, требало да замисли како би пишувал Јејтс ако е во Македонија.
Мајка му ми се јави речиси панично, како да бара итна правна помош:„Ти си таму, објасни му малку како изгледа животот, знам креативна си, ќе ти текне!.“
И тогаш сфатив колку е тешко на некого што растел во Америка да му објасниш македонска атмосфера. Како да му објаснуваш на човек што живее до добро осветлен супермаркет што точно претставува маалска продавница во која продавачката ти вели „немаме“, пред воопшто да прашаш што бараш, бидејќи те знае и знае што вообичаено купуваш.
Најпрвин и реков:
„Кажи му на син ти да си го замисли Јејтс, само наместо низ ѕвездени патишта да шета низ административни лавиринти. Наместо мистични ветрови, да има промаја од ходник во институција. Наместо величествено осамено мноштво, да гледа група луѓе што нервозно чекаат документ со печат за боледување“.
И така почна обидот еден ирски поет да се пресели во Македонија. Што, кога подобро ќе размислам, и не е толку сурово колку што звучи. Секој голем поет, порано или подоцна завршува во место каде што реалноста делува како лошо организирана метафора.
Но овој разговор не ми остави мир, тој ден дури вечерта ми дојде една мисла и си замислив:
Студентот по книжевност седеше во градската библиотека, со поглед кој сугерираше дека или длабоко размислува за поезијата, или се обидува да не заплаче над неа ,што во неговиот случај беше исто.
Пред него стоеше задачата: да го „преточи“ Јејтс во Македонија.
„Преточи“, си помисли, „како да е ракија, па да го дестилирам и да видам што ќе остане од него ако го ставам во шише од Тиквеш.“
„Be you still, be you still, trembling heart…“
Го прочита наглас, тивко, како да не сака да го вознемири стихот. Срце што трепери. Добро. Тоа барем го имаме. Овде срцата треперат од разни причини : долгови, сметки за струја и што ли уште не,кафани,разводи,таргети, испити, избори, временска прогноза.
Но потоа дојде проблемот.
„…the winds that blow through the starry ways…“
Ѕвездени патишта.
Студентот погледна низ прозорецот. Надвор имаше паркинг, две кучиња што водат егзистенцијален спор околу една мачка и една улична светилка што трепка како да има лично мислење за струјата.
„Ѕвездени патишта“, повтори. Кај нас, ако нешто дува низ ноќта, тоа е провев од незатворен прозорец и комшијата што повторно слуша турбо-фолк на филозофско ниво.
Се обиде повторно.
„Нека ветровите, пламенот и поплавата го покријат…“
Добро, пламен — имавме и таму кај што не треба. Поплава — имавме и таму кај што не би ни сонувал ,на автопат, место каде што човек очекува само асфалт. Ветрови — исто така, ги има што носат лимени кровови како оние што носат ветувања. Но „да го покријат“? Кај нас ништо не се покрива. Сè излегува на површина, порано или подоцна, најчесто во погрешно време и на погрешно место.
А потоа дојде најтешкото:
„…for he has no part with the lonely, majestical multitude.“
Осаменото, величествено мноштво.
Студентот се исправи како да го погодил метафизички нацрт на квантна теорија. Осамено мноштво? Кај нас мноштвото никогаш не е осамено. Секогаш е со некого — со партија, со став, со коментар под објава. Величествено? Зависи од аголот на гледање и од тоа кој брои.
Се замисли.
Можеби проблемот не е во Јејтс. Можеби проблемот е во задачата. Да го преточиш нешто што настанало од магла, мит и тишина во простор каде што тишината веднаш се толкува како сомнеж.
Се обиде да направи македонска верзија:
„Молчи, срце, барем малку, Доста стресирање! Не трепери за секоја работа, инаку не ти бега стентирање!
Има ветрови што не носат ништо, освен нервози, прашина и туѓи мисли. …“ Застана.
Го прочита. Звучеше како совет од постар роднина, а не како поезија. Како нешто што ќе ти го кажат на слава, додека ти сипуваат уште ракија.
Го оттурна листот.
Можеби Јејтс не треба да се преточи. Можеби треба да се остави таму каде што ветровите се навистина ѕвездени, а мноштвото може да биде и осамено без да се чувствува чудно.
А студентот? Тој ќе напише нешто што личи на превод, ќе добие оценка што личи на правда, и ќе продолжи да живее во земја каде што поезијата најчесто се чита како упатство — и секогаш со сомнеж дека нешто ни е намерно премолчено.
И додека ги собираше книгите, му текна една утешна мисла: можеби вистинскиот превод не е во зборовите,туку во тоа колку успеваш да останеш мирен,додека сè околу тебе упорно одбива да биде!