Хабермас одамна предупреди дека кога јавната сфера ќе биде колонизирана од политичката и економската моќ, демократијата почнува да се распаѓа одвнатре. Токму тоа го живееме. Јавниот простор повеќе не е место на рационална размена на аргументи, туку бојно поле на спинови, нарачки и медиумски егзекуции. Државата не настапува како гарант на плурализмот, туку како негов активен разградувач.
Жанета Ќосе
Во демократските општества заедничката информативна средина не е луксуз, туку основа. Таа е просторот во кој граѓаните не само што примаат информации, туку и ги тестираат, ги споредуваат и ги претвораат во ставови. Јирген Хабермас ова го нарече јавна сфера, место на рационална дебата, каде различни гласови се судираат, а не се замолчуваат. Без таква сфера, демократијата се претвора во форма без содржина.
Токму затоа слободата на изразување и медиумскиот плурализам не се апстрактни вредности, туку предуслови за легитимна власт. Тие се кислородот на демократскиот систем. Кога се гушат медиумите, не се гуши само новинарството, се гуши правото на граѓаните да знаат, да проценуваат и да одлучуваат. Секој удар врз медиумите е директен удар врз јавноста.
Во Европа, барем на нормативно и институционално ниво, ова одамна е разбрано. Европската Унија последните години не само што декларативно зборува за слобода на медиумите, туку методично и без илузии ја уредува. Со законодавни акти и регулаторни механизми се јакне транспарентноста, се штити уредувачката независност, се ограничува политичкото и економското влијание врз медиумите и се воведува одговорност за дигиталните платформи кои што денес ја контролираат видливоста на јавниот дискурс.
Европскиот пристап е суштински јасен и политички храбар, медиумскиот простор не смее да биде оставен на стихија, ниту на волјата на најмоќните. Плурализмот не се подразбира, туку се обезбедува. Затоа се поставуваат правила за сопственоста на медиумите, за распределбата на државното рекламирање, за независноста и финансирањето на јавните сервиси и за заштитата на новинарите од политички и економски притисоци. Во дигиталната сфера, пак, се воведува принципот дека платформите не смеат да манипулираат со довербата на корисниците, да ја замаглуваат транспарентноста или да ја поткопуваат јавната дебата во име на профит или идеологија.
Неодамнешната висока санкција против една од најмоќните социјални мрежи во светот не е техничка регулаторна мерка, туку политичка порака. Порака дека слободата на говор не значи слобода за измама, манипулација и монопол врз вистината. Дека јавниот интерес е над бизнис моделите и над егото на технолошките олигарси. И дека државата, кога е демократска и самоуверена, има обврска да интервенира кога јавната сфера е загрозена.
Истата логика ја гледаме и во подготовките за воведување дигитално евро. И таму, ЕУ не бега од регулација, туку ја прифаќа како нужност. Дигитализацијата не се третира како судбина, туку како политички процес што мора да биде ставен во служба на граѓаните. Приватноста, довербата и безбедноста се заштитуваат како јавни вредности, а не како пречка за технократска „ефикасност“.
И сега – да се вратиме дома.
Северна Македонија, барем на хартија, ги прифаќа истите вредности. Во Уставот, во законите, во европските агенди, слободата на изразување и медиумскиот плурализам се прогласени за темелни. Но во реалноста, јавната сфера кај нас се повеќе наликува на ентропичен простор, хаотичен, бучен, загаден со пропаганда и истовремено застрашувачки празен од вистинска дебата. И се разбира, се е иреверзибилно.
И додека ЕУ создава механизми за заштита на медиумите, кај нас гледаме медиумски слуги наместо чувари на јавниот интерес. Гледаме координирани кампањи, копи пејст портали, насловни страници што личат на партиски билтени и прес конференции кои не информираат, туку навредуваат. Наместо плурализам имаме оркестрирани ехо комори. Наместо дебата, линч. Наместо критичка јавност – дефокусирана маса.
Нападот врз новинари среде емитување во живо не е изолиран инцидент, ниту „несреќен случај“. Тој е симптом. Симптом на политичка култура во која критиката се доживува како непријателство, а новинарството како закана по власта. Симптом на систем што толерира, охрабрува и нормализира говор на омраза, таргетирање и делегитимација на медиумите што не се под контрола.
Декларативните осуди од политичарите од власта не ја менуваат суштината. Затоа што проблемот не е во поединечниот напаѓач, туку во атмосферата што ја создава власта. Атмосфера во која новинарите работат под притисок, под сомнеж и под постојана закана – физичка, правна или економска. Атмосфера во која институциите реагираат ад хок, а не системски.
Хабермас одамна предупреди дека кога јавната сфера ќе биде колонизирана од политичката и економската моќ, демократијата почнува да се распаѓа одвнатре. Токму тоа го живееме. Јавниот простор повеќе не е место на рационална размена на аргументи, туку бојно поле на спинови, нарачки и медиумски егзекуции. Државата не настапува како гарант на плурализмот, туку како негов активен разградувач.
Разликата меѓу Европската Унија и Северна Македонија денес не е во декларациите, туку во храброста да се спроведат. Таму, слободата на медиумите се брани преку институции, правила и санкции. Кај нас, таа се „брани“ со соопштенија по инцидент, додека системот што ги произведува тие инциденти останува недопрен, па дури и награден.
Затоа заклучокот е неизбежен и болен – додека Европската Унија оди кон се подлабоко уредување и заштита на јавниот и дигиталниот простор, оваа власт ја врати Северна Македонија светлосни години назад. Не поради недостиг на закони, туку поради отсуство на демократска свест и политичка волја.
А демократијата не умира одеднаш. Таа прво ја губи јавната сфера. Потоа го губи гласот. И на крај останува само тишина. Ентропија.