Околу 50.000 жени и девојчиња во светот во 2024 година биле убиени од интимен партнер или член на семејството. На регионалната конференција во Собранието во Скопје, експерти и претставници на институциите предупредија дека фемицидот најчесто не е ненадеен чин, туку последна точка на претходно насилство, закани, контрола и демнење кои системот мора да научи навреме да ги препознава.
Фемицидот не е приватна семејна трагедија што почнува во моментот на убиството. Во голем број случаи, пред најтешкиот исход постои историја на насилство, закани, демнење, контрола или претходни контакти на жртвата со институциите. Токму затоа, прашањето како тие сигнали да бидат препознаени и поврзани пред да биде предоцна е во центарот на дводневната Регионална конференција за фемицид во Југоисточна Европа, која на 28 и 29 септември се одржува во Собранието на Северна Македонија во Скопје, во организација на Мисијата на ОБСЕ, објави CivilAlb.info.
Размерите на проблемот се глобални. Според најновите процени на UN Women и Канцеларијата на Обединетите нации за дрога и криминал, во 2024 година намерно биле убиени околу 83.000 жени и девојчиња. Околу 50.000 од нив, или 60 проценти, биле убиени од интимен партнер или друг член на семејството. Тоа значи во просек 137 жени и девојчиња дневно, речиси една на секои десет минути.
Овие податоци не значат дека секое убиство на жена автоматски е фемицид. Обединетите нации го дефинираат фемицидот како намерно убиство на жена или девојче со родово поврзана мотивација, поврзана со нееднакви односи на моќ, дискриминација, родови стереотипи или штетни општествени норми. Токму прецизното утврдување на контекстот е една од причините зошто собирањето податоци и анализата на секој случај се неопходни.
Конференцијата во Скопје ги собра претставниците на парламентите, правосудството, државните институции, меѓународните организации и граѓанскиот сектор од Југоисточна Европа. Меѓу главните теми се законските и институционалните одговори, парламентарниот надзор, истрагите, механизмите за следење на фемицидот и создавањето споредливи и веродостојни податоци.
Шефот на Мисијата на ОБСЕ во Скопје, амбасадорот Килиан Вал, соопшти дека преку воспоставениот механизам „Femicide Watch“ досега биле разгледани 92 случаи, од кои 43 се класифицирани како фемицид или обид за фемицид. Клучната идеја на механизмот е институциите да не го разгледуваат секој случај изолирано, туку заеднички да утврдат кои предупредувачки знаци постоеле, какви информации имале полицијата, обвинителството, судовите и социјалните служби и дали некаде постоела пропуштена можност за интервенција.
Мисијата на ОБСЕ уште во ноември 2025 година го претстави развојот на „Femicide Watch“ како прв координиран мултисекторски механизам во земјата насочен кон следење и превенција на фемицидот. Пристапот ја менува перспективата: наместо институционалната анализа да заврши со прашањето кој го сторил убиството, таа треба да почне и со прашањето што можело да биде направено порано за тоа да не се случи.
Северна Македонија веќе има значителна нормативна рамка. Истанбулската конвенција е ратификувана во март 2018 година и е во сила од јули истата година, а во 2021 година беше усвоен Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство. Законот предвидува координиран систем на превенција, заштита и одговор на родово базираното и семејното насилство.
Но, законската рамка сама по себе не е гаранција дека една жена во висок ризик ќе биде навреме заштитена. Токму просторот меѓу законите и нивната практична примена останува централниот проблем: процена на ризикот, брзо споделување информации, почитување на заштитните мерки, соодветно постапување по пријавите и континуирана координација меѓу институциите.
Регионалната димензија е особено важна бидејќи државите од Југоисточна Европа се соочуваат со слични проблеми: нецелосни статистики, различни дефиниции, недоволна институционална координација и случаи во кои насилството било познато пред да ескалира. ОБСЕ во својата анализа за трендовите во регионот предупредува дека токму тешките случаи на фемицид во повеќе европски земји во последните години предизвикале јавни протести и барања за посилна институционална реакција.
Пораката од конференцијата затоа не се сведува само на построги казни по извршеното убиство. Најважната задача е системот да реагира додека жената е жива.
„Femicide Watch“ може да биде значаен дел од тој процес само доколку анализата на минатите случаи произведува конкретни промени во практиката. Секоја утврдена пропуштена можност треба да стане лекција за следниот случај, наместо уште една статистика по трагедијата.