Серијал на НОВА за лустрацијата- следува сведоштвото на Јадранка Костова, новинар, “Фокус”.

Еден од методите на времињата на владеењето на Никола Груевски и ВМРО-ДПМНЕ, меѓу што спаѓа и самата лустрација, беше јавно жигосување и организирање на линч и прогон кон непослушните, критичарите, неистомислениците на власта. Но, тоа да бидат луѓето кои оставиле силна трага во историјата на оваа земја, кои ги поставиле темелите на државата, но и кои го претставуваат самиот темел.

Всушност, нападот кон овие луѓе- беше напад кон самата држава. 

Секуловска: Кое е официјалното образложение за вашата лустрација?

Костова: Официјално, според одлука, сум била соработник на Службата. За таквиот став им служи еден Запис од МВР, дека (воздивнува) тоа е некаде 1992 година, во емисијата „Без наслов, но со повод“, дека јас сум реагирала за еден организатор од МТВ, кој шеташе нели, доаѓаше во редакцијата, доаѓаше кога имавме гости и пропагираше дека Македонците се Бугари и делеше календарчиња, Ванчо Михајлов и слично.

Е, сега. Морам бекграундот да го кажам, зошто тоа е точно. Во “Без наслов” имавме дуел, во кој, во тоа време звучеше многу радикално, нели, еден човек, мислам Цеков се презиваше, застапува теза дека Македонците се Бугари, а од другата страна беше Јован Донев. Поранешниот амбасадор во Велика Британија што беше (во изминатиот период). Тогаш беше политички активен.

Значи, тој дуел предизвика шок во дел од јавноста. Не  е ова 2020 година, говорам пред 20 и кусур години, немаше приватни телевизии… Значи, самиот дуел на таа теза делуваше шокантно, што по сите рекции после, имало барање и да бидам казнета или суспендирана. Но, не бидна тоа. ( А кој барал?) Па, доаѓаше од политички кругови… Но, Куќата не презеде никакви мерки.

Веднаш по тој дуел, дотичнава персона-организатор, почна да доаѓа во нашава редакција,  а не е тој надлежен за да работи за емисијата, туку си доаѓаше онака како гостин. Затоа што емисијата траеше четири часа, ние имавме разни гости, дебати, значи многу луѓе поминуваа во канцеларијата… И тој доаѓаше и буквално си пропагираше- Ние сме Бугари. Јас тоа го сфатив- како …  Не јас, целата  редакција,  дека тоа се веќе провокации полициски. Дека некој не тестира дали ние сме некое дувло кое ги форсира тезите… Баш како бугарски провокации. Затоа што беше нападно. И на него му рековме дека е непристојно, прво не е дел од редакцијата, нели. Така да и него му е кажано тоа. И разговаравме во редакцијата, разговарав со одговорен уредник, дека сметав дека полицијата не провоцира и тестира за да види на кој ум сме.

Јас се јавив кај министерот за внатрешни (работи), Љубомир Фрчкоски, и му реков:

-Престани да користиш провокатори.

Демократски, не треба да има табу-теми, дека сите тези треба да се поразат на јавна сцена, нели, а не да ги забрануваш темите.

Тој ми рече: Немам јас врска.

-Не, велам, сметам дека е тоа по полициски налог направено.

Тој ме упати да се јавам во Службата таму, така да, реагиравме дека тој тоа го прави. Тоа стои во Записот. Не стои само мојата главна теза- дека сметав дека полицијата ни го испраќа човеков, за да не провоцира, за да не тестира до кај сме. Со умот нели, на таа тема. И тоа е половина страничка, еден запис што се реагира, во кој него го прогласуваат за жртва. Но, уште еднаш ќе нагласам, за тоа знаеше цела редакција и одговорниот уредник. Не беше тоа моја лична тајна „операција“.

Е, сега. Информацијата стигна, веќе бомбите беа активирани, Заев почна со пресови, со објавување на бомбите. Се сеќавам дека после еден од тие прес- конференции, не се ни сеќавам за што, ми дојде информација дека со овој документ,  јас сум лустирана.

Меѓутоа, нели во Македонија ништо не е тајна. Мислам дека пред викенд беше, почна да се шири и кај другите, ми бараа изјави, јас напишав на нашиот портал “Фокус”, објаснив за што станува збор , и дека е близу до ум со таков документ да го прогласиш некој соработник.  Бидејќи, таа работа беше транспарентна, ја знаеше цела Редакција, уредник на Информативна (програма), никаква конспирација немало, на самиот организатор му е кажано дека ќе реагираме… Значи… Тоа е тоа.

По таа реакција, по три дена, тие вадат уште еден документ. А тоа е една од најбудалски работи што може да постојат. Не знаеш дали е козерија или гротеска.Сега ја вадат тезата дека јас имам стаж, не е тоа еден настан. Туку јас имам две години стаж на соработник.

Вториот документ, тоа е најголемиот апсурд, е телефонски разговор на функционер од ДБК со наводнава моја жртва. Симнат е телефонскиот разговор на едно пет страници, во кои, наводнава жртва, така фино си муабети со човекот од УБК. Треба да оди во Америка, па иселениците, па добива инструкции. Значи, од разговорот гледаш дека тој многу добро стои со Службата и ќе изврши некои работи во корист на Службата.

Во еден момент, он ме споменува мене. Дека го запознал новиот министер, веќе е Томислав Чокревски, затоа што беше на интервју во “Без наслов”, и дека го запознал токму во нашата канцеларија во “Без наслов”, а дека Јадранка Костова  била во Рим со Добри Величковски, сум барала интервју од Вида Боева, секретарката на Ванчо Михајлов, знаеш она- рекла-кажала.

Но, поентата е дека јас не разговарам со човек од УБК за да го кодошам организаторот. Организаторот разговара со човек од УБК и ме кодоши мене. Сега, тој настан… Точно е дека сум била во Рим во одреден период. Затоа што мојот сопруг беше на специјализација на Светска школа за конзервација. Шест месеци. И јас бев на посета кај него кога нашата државна делегација беше во Рим на Денови на Св. Кирил и Методиј, патував во авион со целата делегација. Во тоа време, Добри Величковски, точно, е шеф на безбедност на “Палер” (поранешна македонска авио-компанија), значи не работи во УБК. Во делегацијата беа претседателот Глигоров, поглаварот на МПЦ, министри… И… тоа е тоа.

Да извадиш телефонски разговор, во кој еден човек ве озборува или ве кодоши на човек од УБК и да речете дека јас сум соработник, па тоа… Не знам, мислам стварно, размислуваш до каде им оди лудилото. Потоа ми кажаа, дека тој документ е симнат од сајтот на Комисијата… а тој, нели, треба да докаже дека јас две години соработувам со Службите. Симнат е.

Го сретнав Предраг Димитровски, новинарот, кој беше член на Лустрациската комисија. Инаку одлуката за мене е донесена со мнозинство гласови. Има воздржани, има кои гласаат против и има болен, а болен бил колегава …

Јас само го прашав директно- “Како не им е срам”.

Toj ме убедуваше- “Таков документ не постои”.

Велам- “Како не постои, телефонскиот разговор ми е даден со Одлуката за лустрација. Тоа што сте го симнале од сајтот говори дека веројатно некој сфатил дека ептен е забегана работата.” Сепак, тој процес беше мониториран и од меѓународни организации.

Тогаш дефинитивно, немав дилема, дека станува збор за поединци-психопати на власта. Затоа што ова, ни козериски, ни во, во… не знам во кој жанр да го сместам. Пак ќе повторам- телефонски разговор на човек, наводна моја жртва, со човек од ДБК, во кој ме кодоши мене. А да бидам прогласен јас за кодош… Не знам што да кажам. Се воздржувам да употребам некои посилни зборови. Така да, тоа е таа психо-патологија на режимот, на груевизмот.

(Добивте официјален документ?) Да, бев во зградата на МТВ, таму беа сместени. Потпишав, ми ги дадоа, тоа беше тој едниот документ што ви го кажав, половина страничка кај што реагираме, кај што фали само- дека сметаме дека полицијата ни го испрати човекот, за да, нели, не тестира и провоцира.

А вториов ми го дадоа, значи јас (се смее) не го најдов на пат, ми го дадоа во Комисијата. А потоа, затоа што и во Фокус, колегиве ја обработуваа лустрацијата како тема, тој документ не постоеше на сајтот.

Секуловска: Која беше вашата прва реакција?

Костова: Ме шокираа. Значи, јас од режимот на Груевски се очекував. Прво, траеше едно две-три години, во кои канонада од тужби за клевета добивав. Очигледно бев мета, сфатив, затоа што- што и да бев- ако сум автор ќе беше тужен само авторот. Ако е друг новинар, а јас сум главен и одговорен уредник, ќе бидам само јас како главен и одговорен. Кога ќе ставев одговорен- друг, а јас- главен, бараа јас да одговорам, а не… (одговорниот). Кога бев директор- директорот да одговара.

После ми стана јасно преку бомбите, бидејќи со Никола Младенов таа една цела година, а можеби и подолго, по телефон комунициравме, тој не доаѓаше во редакција- да си стави друг главен уредник. Затоа што јас, ми се случуваше и по три пати во недела да одам во суд, со ступиданри тужби за клевета. Ама, ступидарни. И уште, тужителите блиски до власта, се однесуваат како… како да ви кажам, судиите им се тресат. Жално, но вистинито.

Колку јас му зборував- “Не можам да го издржам тоа, стави си друг главен и одговорен”, толку растеше бројот на тужби за клевета. И кога излегоа бомбите, си реков- “Нѐ слушале, виделе што ме нервира, што ме вади од колосек и ја триплирале дозата со тужби”.

Неколку дена пред да загине Никола Младенов му реков дека дефинитивно немам намера да бидам главен уредник. Ме бараше два дена по ред да се видиме, го одбив, прв пат во живот, И кога загина следниот ден, не можев да си простам. И затоа и предложив на Биљана, сопругата негова, да го рестартираме “Фокус” и, ете, иронија на судбината, ќе бидам главен уредник.

Но ,потоа го уапсија Кежаросвки за текст стар 5 години. Почнаа сите оние нивни лудила со нивните, да речам, курири и слични мегафони, да нарачуваат бетонски плочи за дел од нас, што бевме критичари на режимот, венци, погребални да ви доставуваат дома, да плукаат, јас очекував на пример, дека може во четири часот сабајле да влета полиција, да ме уапсат за некој текст во “Фокус”. Не знам, еве, откриен загрозен сведок… А не знам и што може да ти стокмат. Ние имаме доста пишувано, колегите што работеле во “Фокус” за разни случаи во судството. Јас тоа сум го кажала и дома. Ние дојдовме до тоа дека ти е  страв да закачиш капут во ресторан ако отидете, да не ви подметнат нешто, иако едно време и се смеевме на една наша колешка, да не ја именувам, во таквите паранои. Значи, предупредив цело семејство да не се изненадат, дека од овие се се очекува.

Ама, лустрација? Боже господе. Ни во сон. Со најчиста совест.

Секуловска: Како ја доживеавте лустрацијата, како се чувствувавте?

Костова: Се чувствуваш немоќно. Се чувствуваш бедно. Но, како да ви кажам, од друга страна ви дава… ви ја крева енергијата дека мора да се борите против таков режим.

Ние пишувавме претходно за лустрацијата. Интересно дека во “Фокус” ја почнавме да ја буткаме таа идеја, преку едно интервју со Стојан Андов, а потоа јас доста текстови пишував. Но, во даден момент, точно детектирав, дека тоа стана алатка со справување со неистомисленици. Кои особено ги иритираат. Таков беше и случајот на Владе Милчин, Ѓунер Исмаил. Ние имавме интервјуa со членови од Комисијата, кои исто реагираа.

Имав информации дека одредени досиеја се кријат. За докажани соработници со КОС, дури и имиња на улици им даваа. Дека таму, тоа веќе стана една групировка која служи на партиите или на партијата на власт, за, ете- шиканирање, омаловажување, етикетирање… Жигосување на луѓе. И тој став и јас и Младенов јасно го искажувавме во весникот, иако претходно бевме за лустрација.

Во 2011, пред изборите, кога го изменија Законот (за лустрација) и кога внесоа мртви, повторно пишував. Измените што ги направија… беше јасно дека ова веќе ќе се користи онака, како да кажам, во големи дози. Немаа задршка, само небото им беше лимит.

Така да… Како да се чувствуваш? Се чувствуваш како што реков- срамно, дека си немоќен на една владејачка група да и се спротивставиш. Дека целиот систем е заробен. Каде да ја водиш битката за докажување.

Секуловска: Како на лустрацијата реагираше семејството, најблиските?

Костова: Со поддршка, нормално. Јас потоа покренав претставка до Управниот суд, Хелсиншкиот комитет ми помогна. За таа цел дури 6-7 луѓе одеа на нотар да даваат изјава, кои работеа во МРТВ, кои (се смее) потврдуваа дека тоа е одлука на редакција, на колегиум, луѓето во Рим што беа, исто така одеа на нотар да даваат изјави. Како да ви кажам? Немав проблем од блиските, ме знаат, колегите ме знаат.

А оние што беа фанови на психопатскиот режим, тие… и без лустрација ние бевме жигосани, предавници, соросоиди, платеници. Сега плус уште едно етикетиче, уште едно орденче негативно ми залепија. И вие сфакате… до тие нема ни да допрете. Мене ми беше важен тој мој круг на луѓе- моите пријатели, а тука навистина имав поддршка секаква. Без, без грам сомнеж.

Секуловска: Како ги доживеавте нивните реакции?

Костова: Па реакции имаше… Колегите, еве и вие се сеќавате, протестираа пред Лустрациската за мојот случај. Јас имав впечаток дека нема друга жена, поранешната Служба немала жени-соработници, само јас сум била, и тоа во 90 –те години. Иако потоа спомнаа уште некоја. Реагираа многу меѓународни организации, реагираше Дуња Мијатовиќ од ОБСЕ, ме викнаа овде од ОБСЕ да го објаснам случајот… Мислам дека случајот влезе во Извештајот на Стејт Департментот… Така што, можам да речам, режимот на Груевски ме прослави надвор од Табановце и Гевгелија. Клеветите кога беа… редовно ме контактираа од меѓународните организации… сега не се сеќавам, Амнести Интернешнл, Репортери без граници. Јас сум имала многу средби. И отворено сум зборувала. Не сум одела, нели, анонимно… сум ги елаборирала сите случаи. И лустрацијата кога беше, значи продолжи тоа.

Не можам точно сега веќе и да се сетам, затоа што, тие неколку години, тоа беше редовна работа.

Секуловска: Ваша оценка- кои се вистинските причини за вашата лустрација?

Костова: Па, видете, вие кога ќе пикирате некој човек … Ако тој се бори, не ви се предава, кај нив двојно расте желбата да го сотрат. Еве, без врска сега ми текна, за случајот Космос. Кога задоволно се смее Груевски за уривањето. Што доби тој од уривањето. Затоа реков, тоа се психопатски елементи.

Значи, Никола Младенов заврши како што заврши, ние успеавме да го рестартираме неделникот со неговата сопруга. Во тој период сум била прислушувана, претходно не толку можеби.

Е сега, имам некои претпоставки и информации, кои не ми се потврдени. Тоа време беше активна тужбата за клевета од Мијалков, за текстови кои беа во дневниот “Фокус”, значи уште кога беше Никола жив. Тогаш овде дојде комесарот за човекови права на Обединетите нации, Франк Ла Ру. Тој престојуваше овде, побараа средба, имав средба, зборувавме за оваа тужба и за другите тужби. Но со оваа тужба, можеше да значи дека “Фокус” може да згасне. Го интересираше, нормално, и случајот со загинувањето на Никола, и така. Јас сите документи ги дадов, објаснував, и тој праша дали може да дојде на суд. Ние имавме судење, да речам следниот ден или… така некако. И дојде.

И даде изјава пред Судската (палата), иако се одложи рочиштето, а тој даде изјава за медиумите. Се разбира, некои од порталите го пренесоа, инаку телевизите не ни следеа. И мислам дека тоа има предизвикано една… како да кажам, точка на вриење, инаку можеби казните би биле и помали. А казните беа високи за наши услови. Но ние за една недела ги собравме парите за казната, благодарение на Здружението на новинари, поддржано и од некои од меѓународниве организации.

Е, мислам дека тоа е вториот, дополнителен момент кој ги иритира, дека ја преживеавме паричната казна како “Фокус”, дека не можат да – не -уништат (потенцира).

Ова е моја претпоставка. И мислам, дека по месец-два, колку помина од тоа, следуваше ова- лустрацијата.

Секуловска: Опишете ја политичката ситуација во државата, во каков амбиент се лустрираше?

Костова: Е, па, јас сум лустрирана  2015 година, бидејќи бомбите беа почнати, пресовите што Заев ги држеше со објавување на прислушуваните разговори. Веќе вриеше и со протести, лудилото на режимот прогресираше, но, веќе се случуваше и будење на една граѓанска свест и граѓански отпор. Така што оние што беа лустрирани претходните години, немаа, да речам, толку реакции, затоа што, вие сте сега само една алка во низата сомнителни лустрации. А веќе се случуваше едно бранување. Тоа е. Амбиентот веќе ми е и здодевнo да го опишувам.

Тој што живеел во тоа, знае како е… од оној вицот за Мујо и Хасо:” Јеси чито „На  Дрини Ќуприје“. Што чито, ходо по њој”. Што да објаснувам за режимот, го живеевме, добро знаеме и пишувавме доволно.

Секуловска: Дали тужевте после лустрацијата?

Костова: Да, тужев на Управен суд и Управниот суд ја поништи мојата лустрација. Поништувањето значи дека никогаш не сум била лустрирана. Но, јас не верувам, затоа што не ги следев сите медиуми заради детоксикација на организмот, не верувам дека некој од тие медиуми (нагласува) и објавил дека е поништена. Не е битно. Таа етикета служеше во тој момент. Така што поништувањето значи дека не сум ни била лустрирана.

-“Е, како никогаш не си бил (се смее) кога јавноста, дел од јавноста, верувам и не знае дека е поништена мојата лустрација”.

Секуловска: Дали во иднина би тужеле одредени лица за вашата лустрација?

Костова: Мојата идеја e, пишував во “Фокус”, сум разговарала и со некои од лустрираните, дека има доволно случаи кај што има сериозни индиции дека Комисијата за лустрација функционирала како злосторничко здружение. Дел од нив, не тврдам за сите. Тезата ми е дека лустрацијата ја злоупотребиле, моќта што ја имале, за да нанесат штета на нечиј углед.

Лустрацијата беше замислена да се исчисти, нели, јавната сцена од оние кои за пари или кариера уништувале или жигосувале, кодошеле други луѓе. И еве, ова е парадоксот. Членови на Лустрациската комисија за пари или кариера уништуваа човечки животи. Затоа што, знам многумина со какви јадови си заминаа на оној свет, како заврши нивниот живот. Жигосани со тој срам, а нема основ за тоа. Е, тоа е парадоксот. Такви парадокси во груевизмот имаше многу. Значи, дел од тие членови, за таа функција, за пари и кариера, а и нивни блиски биле вдомени на државна сметка, беа спремни по нарачка да газат по луѓе.

Така да, сметав дека треба кривично да одговараат. Има доволно случаи, има сериозни индиции, за да се покренеше една кривична постапка. За тоа се залагав, но тоа не се случи. Во таа смисла, би се приклучила ако има таква иницијатива.

Секуловска: Дали воопшто треба да се спроведува лустрацијата а притоа да се избегне политички прогон?

Костова: Во Македонија веќе не сум сигурна дека било кој проект нема да заврши како алатка за уништување на неистомисленици Значи, ете, јас се залагав за лустрација, па се покажа во што се претвори. Многу нормални алатки овде се злоупотребуваат, затоа што многу е важно кој ги спроведува. Како и ветингот кога ќе речат сега во судството. Исто сум скептик. Затоа што, кому ќе му го довериш да го прави тоа.

Многу нормални работи кои функционираат во демократски држави, еве, на пример, Анкетни комисии, демократски функционираат. Овде кај нас се станува циркузијада.

Секуловска: Има ли дефиниција за успешна лустрација воопшто?

Костова: Па… тешко е да се каже. Јас следев едно време, генерално во некои држави, ама едно е да живеете таму дневно. Значи, ние колку информации примаме. Затоа реков- особено во држави кои немаат демократска традиција како Македонија, не би препорачала. Бугарија имаше, каде што беа обелоденети имињата на соработниците… Иако секаде имате бранувања.

Секуловска: Дали треба да се поништи лустрацијата?

Костова: Мене не ми се допадна идејата на Владата да поништи. Како ќе поништи, врз основа на импресии? Со тоа се девалвира поништувањето. Затоа реков- кривична постапка, во која ќе се докаже дека ја злоупотребиле позицијата за валкани цели. Јас не говорам за сите, говорам дека сепак има неколку случаи што бодеа очи. Во тие неколку случаи, ако се докаже дека дел настапувале по нарачка, без основ да жигосуваат луѓе, тогаш имате основ за поништување.

Вака, имам впечаток, тоа и го напишав, дека СДСМ наеднаш го извади ова пред избори. И, еве, не помина тоа во Собрание, претпоставував дека нема… Но, доволно беше,  колку да не потсети нас, кои бевме дел од таа машинерија лустрациска која не мелеше, да не потсети, ако сме подзаборавиле, како владеше ВМРО на чело со Груевски.

Така да, сметам дека треба да има кривична постапка. Тоа е мојот став, а потоа може да следи поништување. Иако, што и да поништите, тоа во даден момент одиграло улога. Тоа што им било целта, за одредени луѓе, тие стресови, јадови на дел од семејствата, не може да се компензираат. Особено, она со мртвите (лустрирани). Мислам, таква некрофилија говори за една гарнитура владеачка, до каде биле забегани.