Образованието на албански јазик не смее да се третира како „подарок“ или компромис кој се одложува, туку како фундаментален столб на мирот, кохезијата и граѓанската интеграција. Подзаконски акт, имплементиран веднаш, согласно словото на постојниот Закон за употреба на јазиците, со веќе добиено мислење од Венецијанската комисија и со активно учество на локалните заедници, е најлогичното и најефикасно решение.
Жанета Ќосе
Правото на образование на мајчин јазик е едно од клучните мерила за стабилноста и кохезијата на мултиетничките општества. Во нашата држава, манипулативната одложувачка и политичка игра околу дооформувањето на образованието на албански јазик укажува на системски проблем – сегашната власт често ја користи манипулацијата и префрлањето на вината на претходната власт како замена за храброст и одлучност. Меѓутоа, принципите на еднаквост и недискриминација, како што ги нагласуваат и Аренд Лијпхарт и Хоровиц, бараат активен пристап преку функционални институции кои овозможуваат ефективно учество на малцинствата и заштита на нивниот културен и јазичен идентитет. Доколку тоа се одолговлекува, не само што се крши основното право на образование, туку се создава и ризик од нови тензии и конфликти.
Историјата на нашиот регион јасно потсетува на ова. Етнополитичкиот конфликт од 2001 година и Охридскиот рамковен договор покажаа дека оставените нерешени прашања на малцинствата можат да произведат домино ефект, да ги радикализираат групните идентитети и да ја доведат државата до кризна точка. Долгорочно, не е доволно да се нуди формална декларација за права, туку потребна е институционална, правно издржана и политички храбра реализација на овие права, вклучително и преку подзаконски акти кои го овозможуваат користењето на мајчиниот јазик во образованието. Албанскиот јазик е жив, динамичен и широко користен, за разлика од примерот на Ладино во Јужен Тирол, каде што Италијанците се обидоа да го сочуваат јазикот што изумира со поддршка на локални образовни институции и со правото на наставата на мајчин јазик. Овој пример јасно покажува дека политичката решителност и дијалогот со заедниците можат да создадат механизми за заштита на културниот идентитет без да се компромитира интегритетот на државата.
Моделите на Лијпхарт и Доналд Хоровиц нудат корисни рамки за разбирање и имплементација на овие права. Лијпхарт ја нагласува важноста на консоцијалната демократија, која што овозможува пропорционална застапеност на малцинствата и нивна заштита. Хоровиц, од друга страна, предупредува на потребата од умерена автономија и афирмативни мерки, вклучително и во образованието, за да се избегне радикализација и дезинтеграција. Во нашиот контекст, тоа значи дека секој обид да се одолговлекува или да се создава административна нејасност само ја продлабочува недовербата и го одложува градењето на вистински мултикултурно општество.
Венецијанската комисија веќе се изјасни дека меѓуетничките прашања не треба да се решаваат со одолговлекување или политичка манипулација, туку со транспарентен, дијалошки процес кој ја гарантира еднаквоста и правото на образование. Власта нема оправдување да креира нов закон или да го преместува одговорот на претходната власт – потребна е одлучност, подготвеност за компромис и визија за држава како мозаик од култури и различности, наместо монолитна формација на власт.
Правото на образование на мајчин јазик не е само прашање на формална правна гаранција, туку и на практична примена во училиштата, програмите, наставните планови и ресурсите. Тоа е клучен механизам за создавање на граѓанска нација, како во интегративниот модел, но истовремено и за зачувување на културниот идентитет, како во консоцијалниот пристап. Доколку образованието се третира како инструмент на политичка игра или одложување, ризикот е повторување на минатото, каде што нерешените малцински права доведоа до конфликти и дестабилизација.
Гоце Делчев својата визија за светот ја поставуваше како поле за културен натпревар меѓу народите. Во тој дух, правото на образование не смее да биде ограничено или условено – тоа е основен ресурс за развој на мултиетничкото општество, место каде што културите се натпреваруваат преку знаење, граѓанска одговорност и креативност, а не преку политички игри и одолговлекување. Само со политичка храброст, дијалог и транспарентно спроведување на правото на образование може да се создаде стабилна, демократска и толерантна држава, која ја почитува различноста како основна вредност.
Оттаму, образованието на албански јазик не смее да се третира како „подарок“ или компромис кој се одложува, туку како фундаментален столб на мирот, кохезијата и граѓанската интеграција. Подзаконски акт, имплементиран веднаш, согласно словото на постојниот Закон за употреба на јазиците, со веќе добиено мислење од Венецијанската комисија и со активно учество на локалните заедници, е најлогичното и најефикасно решение. Ова може да се оствари преку неколку подзаконски акти, како правилник на Државната комисија за правосудни испити кој ја регулира организацијата на полагањето на испитите на албански јазик, уредба на Министерството за правда која што ги утврдува роковите и формите на превод на документи и испитни материјали, како и со одлука на Владата за начинот на поднесување барања, формати на испитите и организација на наставата на албански јазик.
Долго чекање или политичко одложување само ја зголемува етнополитичката енергија што може да експлодира, потсетувајќи на 2001 година дека нерешените образовни и културни права се ризик за целото општество – создавајќи растечки хаос, слично на ентропија во системот.
Само со комбинација на интегративни и консоцијални принципи, со политичка храброст и спроведување на правото на образование на мајчин јазик, државата може да се гради како жив мозаик на култури, кој одржува стабилност, демократија и меѓуетничка доверба, наместо да ги повторува грешките од минатото и да се распадне под тежината на политичките игри и одложувања.