На Балканот, за жал, политичкиот матрикс функционира поинаку. Тој е изграден главно врз логиката на зачувување на власта и секојдневните политички калкулации. На Балканот не му требаат повеќе политики, туку институции што го слушаат знаењето. Ако сакаме регион што ќе оди напред, мора повторно да го вратиме почитувањето кон идеите. Затоа што развојот не започнува со буџети или изборни кампањи, туку со добра идеја, заснована на знаење и креативни решенија.
Лорик Идризи
На една од сесиите на програмата на Aspen Institute имав можност да слушнам една дефиниција што ми остана во сеќавање: тинк-тенковите се фабрики на идеи. Тие не произведуваат моќ, туку знаење и креативни решенија. Токму затоа, во многу европски земји овие центри станаа значајни партнери на јавните институции, помагајќи во креирањето политики што се темелат на факти, научни истражувања и креативно размислување.
Сметам дека еден од суштинските проблеми на Балканот лежи токму тука. Политичките партии, генерално, не се доволно отворени кон аналитичките центри и институтите што создаваат идеи. Тие ретко ја гледаат нивната експертиза како вреден извор за донесување одлуки. Соработката, кога постои, често е формална – „заради ред“ – а не затоа што постои искрена волја да се искористат знаењата и искуствата што ги нудат овие институти.
Во најразвиените европски демократии, тинк-тенковите претставуваат мост меѓу академската заедница, граѓанското општество и политиката. Тие тестираат идеи, анализираат проблеми, споредуваат меѓународни модели и предлагаат конкретни алтернативи. Така се создава политичка култура во која одлуките не се темелат само на интуиција или изборни интереси, туку и на аргументи и креативни решенија.
На Балканот, за жал, политичкиот матрикс функционира поинаку. Тој е изграден главно врз логиката на зачувување на власта и секојдневните политички калкулации. Во таква средина, креативноста не се охрабрува, напротив, често се доживува како закана. Политиката се затвора во себе и ја губи способноста да слуша нови идеи што нудат креативни решенија.
Овој менталитет не се создава само во политиката. Тој се гради многу порано. Започнува во семејството, продолжува во предучилишното образование, во училиштето, а потоа и на универзитетот. Уште од најрана возраст, поединците се учат да се прилагодуваат на однапред зададени шеми, да не го преиспитуваат авторитетот и да не размислуваат поинаку. Оваа култура на конформизам постепено ја уништува креативната енергија, храброста за експериментирање и способноста да се создаваат иновативни решенија.
Образованието и политиката се двата најважни столба на развојот на едно општество, додека семејството претставува социјална димензија што ги поврзува. Кога образованието не поттикнува критичко размислување, а политиката не ја вреднува експертизата што нуди креативни решенија, општеството останува без суштината што создава нови идеи. Образовниот систем тешко може да се трансформира без поддршка од политиката, а политиката, доколку остане затворена во логиката на изборниот опстанок, ја губи способноста да го води развојот.
Затоа е време политичките партии на Балканот многу повеќе да се отворат кон центрите на мислата. Не за да ги користат како институционален декор или за легитимирање однапред донесени одлуки, туку за да ги направат вистински дел од процесот на креирање јавни политики. Нашиот регион нема недостаток од експерти. Напротив, располага со институти и организации со значително искуство, меѓународни мрежи и длабоко познавање на најдобрите европски практики.
Секако, овие модели не можат механички да се копираат. Тие треба да се приспособат на балканската реалност, на нашите институционални, економски и општествени предизвици. Токму тука лежи вредноста на тинк-тенковите – во нивната способност да ги претворат меѓународните искуства во применливи политики за локалниот контекст.
На Балканот не му требаат само повеќе политики, туку институции што го слушаат знаењето. Ако сакаме регион што ќе оди напред, мора повторно да го вратиме почитувањето кон идеите. Зашто развојот не започнува со буџети или изборни кампањи, туку со добра идеја, заснована на знаење и креативни решенија.