Скопје, 3 мај 2026 – По повод Светскиот ден на слободата на медиумите, ЦИВИЛ – Центар за слобода предупредува дека медиумската слобода во Северна Македонија и регионот на Западен Балкан се трансформира во систем на контрола без формална цензура.
Во време кога формално постојат илјадници медиуми, просторот за вистинско, независно новинарство е во фаза на исчезнување. Ова е модел. Наместо отворена репресија, денес доминираат посуптилни механизми:
- политичко влијание врз медиумските екосистеми
- економска зависност и нестабилност
- правен притисок и злоупотреба на судски процеси
- координирани кампањи на дискредитација и заплашување
Како што се нотира и во анализата на ЦИВИЛ МЕДИА, медиумската средина повеќе не е дефинирана првенствено од директна цензура, туку од системи што изгледаат легитимно, но ја поткопуваат независноста на новинарството .
Во Северна Македонија, не станува збор за нагло паѓање, туку за континуирано влошување. Земјата се движи од период на надеж кон фаза на стагнација и постепено назадување. Оваа состојба се карактеризира со:
- економска ранливост на независните медиуми
- агресивна реторика кон новинарите
- слаби институционални механизми за заштита
- зависност од политички и бизнис центри на моќ
- ограничен пристап до информации
Сето тоа прерасна во систем во кој притисокот врз медиумите станува нормален, а професионалната независност – исклучок.
Регионалната слика е слична. Западен Балкан претставува пример за новата глобална реалност: медиумски плурализам без суштинска независност.
Истовремено, целиот регион и понатаму останува изложен на странски операции на влијание и пропагандни мрежи кои ги користат овие слабости.
Без независни медиуми, нема отчетност, нема информирани граѓани и нема демократски процеси. Слободата на медиумите не е симбол – таа е услов за демократија. Светскиот ден на слободата на медиумите не смее да се сведе на симболични изјави. Во услови на медиумско заробување, самото постоење на медиуми не значи и постоење на слободно новинарство.
ЦИВИЛ упатува директен повик до меѓународната заедница и донаторите да излезат од политиките на комфор, умилкување и лажна неутралност. Финансирањето на медиуми што практикуваат „лажен баланс“ и декларативна „професионална неутралност“ не е поддршка на демократијата – туку нејзино поткопување.
Кога фактите и пропагандата се третираат како еднакви позиции, се создава простор за национализам, авторитарни наративи и про-кремљовска пропаганда. Тоа не е плурализам. Тоа е легитимирање на манипулацијата.
Донаторските политики мора да направат јасна разлика меѓу независно новинарство што се темели на факти и јавен интерес и медиумски практики што под изговор на „баланс“ ги нормализираат лагата и злоупотребата на моќта.
Поддршката за медиуми не смее да биде техничко прашање на „вклученост“ и „видливост“, туку принципиелна одлука за тоа каков медиумски простор се гради.
Слободата на медиумите не значи еднаков третман на вистината и лагата. Не значи платформа за пропаганда во име на „професионалност“. Слободата на медиумите значи одговорност кон вистината. Секое финансирање што го игнорира ова – директно придонесува кон ерозија на демократијата.
Слободата на медиумите не се губи одеднаш. Таа се празни – чекор по чекор. И токму затоа, секоја одлука денес – одредува дали новинарството ќе опстане или ќе биде заменето со пропаганда.