Закани кон Иран, „злобни луѓе“ во МКС, напад врз климатските предупредувања и „отворените граници“: Трамп во ОН ја претстави својата визија за свет во кој американската сила и националниот суверенитет се пред глобалните правила.
Американскиот претседател Доналд Трамп го искористи својот говор пред 81. Генерално собрание на Обединетите нации во Њујорк за да изложи визија за светскиот поредок во која американската воена, економска и технолошка моќ има централна улога, додека мултилатералните институции и меѓународното регулирање ги третираше со длабок скептицизам.
„Додека другите зборуваа, јас дејствував“, беше една од централните пораки во приближно 37-минутниот говор, во кој Трамп ги бранеше американските воени операции, ги нападна Меѓународниот кривичен суд и делови од системот на ОН и ги претстави американскиот суверенитет и воената сила како основа на неговата надворешна политика.
Иран: Договор или „уништување на Исламската Република“
Најсилната порака беше упатена кон Иран, со кој САД се во речиси седуммесечна војна. Трамп рече дека пред себе има „голема одлука“: дали да постигне договор што би му овозможил на Иран повторно да се изгради или да ја „уништи Исламската Република“ и да ја „испрати во пеколот“.
Истовремено, Трамп тврдеше дека очекува договор по американските избори за Конгресот во ноември, бидејќи, според него, Техеран чека да види како ќе поминат републиканците. Непосредно потоа нагласи дека изборниот резултат нема да влијае врз неговите одлуки за Иран.
Иранската делегација ја напушти салата за време на делот од говорот посветен на војната. Иранската воена команда потоа ги оцени заканите како американска „пропаганда“ и предупреди дека земјата е подготвена за „посилни, разорни и непредвидливи удари“ врз САД и Израел.
Сепак, зад острата реторика се одвиваше и дипломатија. Американски и ирански претставници одржаа повеќечасовни разговори на маргините на Генералното собрание, а двете страни потоа сигнализираа дека каналот за преговори останува отворен.
Пезешкијан му возврати од говорницата на ОН
На 23 септември, иранскиот претседател Масуд Пезешкијан директно одговори на Трамп.
„Американскиот претседател нè опиша како терористи. Ние сме жртви на тероризмот“, рече Пезешкијан, обвинувајќи ги САД и Израел за напади врз цивили.
Американската делегација ја напушти салата за време на неговото обраќање.
Пезешкијан сепак остави отворена врата за дипломатско решение, велејќи дека Иран е подготвен за „дијалог, дипломатија и преговори“, но не под закани и „јазик на сила“.
Венецуела: „На победникот му припаѓа пленот“
Трамп ја бранеше и американската воена интервенција во Венецуела и соборувањето на Николас Мадуро. Посебно внимание привлече неговата формулација дека по договорот за експлоатација на венецуелската нафта, „на победникот му припаѓа пленот“. Тој рече дека САД и Венецуела заедно располагаат со повеќе од 60 проценти од светската нафта.
Токму ова беше едно од тврдењата што веднаш беше оспорено во проверките на факти. Според анализата на PolitiFact, САД и Венецуела заедно имаат околу 21,9 проценти од докажаните светски резерви, а нивниот удел во сегашното светско производство е околу 23,2 проценти, далеку од бројката што ја наведе Трамп.
Украина: Трамп повторно ветува релативно брзо решение
За руската војна против Украина, Трамп беше значително пократок. Тој рече дека Вашингтон „многу тесно“ работи со лидерите на Русија и Украина и дека очекува конфликтот да биде решен „побрзо отколку што луѓето мислат“.
Трамп истовремено посочи на новите тарифни овластувања што ги добил од Конгресот како можен инструмент за притисок и повтори дека целта е да се запре убивањето. Не претстави нов конкретен мировен план во говорот.
Гренланд и НАТО: Трајно американско безбедносно присуство
Трамп го истакна и новиот договор со Данска и Гренланд, за кој рече дека на САД им дава „трајна контрола“ врз безбедносните потреби на островот. Најави изградба на две големи американски воени бази и рече дека противниците на САД нема да можат да воспоставуваат воено присуство или чувствителни инвестиции без американска согласност.
Според него, договорот ќе ја зајакне и безбедноста на НАТО во Арктикот и Северниот Атлантик.
Директен напад врз Меѓународниот кривичен суд
Еден од институционално најзначајните делови од говорот беше нападот врз Меѓународниот кривичен суд.
Трамп го нарече Меѓународниот кривичен суд „институција надвор од контрола“, а за луѓето во него рече дека се „злобна група луѓе“. Потоа ги повика сите држави членки веднаш да се повлечат од МКС, кој го означи како „одметната институција“.
САД не се членка на Римскиот статут, како ни Русија, Кина и Израел.
Пораката претставува продолжение на конфронтацијата на администрацијата на Трамп со МКС, особено по постапките на судот поврзани со војната во Газа.
Трамп против „отворените граници“, климатската политика и глобалното регулирање
Надворешната политика не беше единствената цел на Трамп. Значителен дел од говорот го претвори во напад врз политиките што ги поврзува со „глобализмот“: масовната миграција, климатската политика, меѓународните институции и глобалните правила за вештачката интелигенција.
За миграцијата, Трамп порача дека државниот суверенитет мора да биде над меѓународните миграциски политики. Тој ги обвини Обединетите нации дека ја поттикнуваат масовната миграција и тврдеше дека таквата политика ги разградува културите и националното наследство. „Нема човечко право на нелегална имиграција“, порача американскиот претседател.
Истовремено повторно ги отфрли предупредувањата за глобалното затоплување, поврзувајќи ги со она што го нарекува политички „измами“ и со концептот на „отворени граници“. Трамп тврдеше дека предупредувањата за глобалното затоплување не се оствариле и дека изразот подоцна бил заменет со „климатски промени“ бидејќи Земјата почнала да се лади. Научните податоци, меѓутоа, покажуваат долгорочен глобален тренд на затоплување, додека „климатски промени“ е поширок научен термин и не претставува преименување предизвикано од ладење на планетата.
Во истиот идеолошки контекст Трамп ги отфрли и обидите за глобално регулирање на вештачката интелигенција, нарекувајќи ги „глобалистичка шема на контрола“. Така, миграцијата, климатската политика, технологијата и суверенитетот ги поврза во една поширока порака, дека САД под негово водство нема да прифаќаат меѓународни правила што Белата куќа ги смета за ограничување на националната слобода на дејствување.
ОН, миграцијата и „глобалистите“
Трамп остро ги нападна и деловите од системот на Обединетите нации. Тој тврдеше дека ОН промовираат „масовна миграција“ што ги уништува националните култури и рече дека „не постои човечко право на нелегална имиграција“.
Во исто време се пофали дека буџетот на ОН бил намален за 15 проценти во 2026 година и дека биле укинати повеќе од 4.000 позиции, додека организацијата ја обвини дека промовира „крајно левичарска агенда на глобалистички бирократи“.
Ова беше во остар контраст со пораката на генералниот секретар Антонио Гутереш, кој при отворањето на Генералното собрание предупреди дека големите сили сами не можат да ги решат глобалните проблеми и повика на почитување на меѓународното право и посилна мултилатерална соработка.
Вештачката интелигенција: Без глобално регулирање и ново име – супер интелигенција
Трамп категорично отфрли создавање меѓународен систем за регулирање на вештачката интелигенција, нарекувајќи го таквиот пристап „глобалистичка шема“.
Истовремено предложи терминот „artificial intelligence“ да биде заменет со „superintelligence“, односно „супер интелигенција“, тврдејќи дека зборот „artificial“ неправилно сугерира нешто лажно.
Неговата позиција веднаш се судри со пораките на други лидери. Британскиот премиер Енди Барнам порача дека мора да постојат глобални стандарди за вештачката интелигенција бидејќи одлуките за технологијата се „премногу важни за да бидат препуштени на случајност“.
И Гутереш предупреди на ризиците од неконтролираниот развој на ВИ, особено од препуштање на одлуки за живот и смрт на машини.
Климатските промени повторно ги нарече заблуда
Трамп го поврза скептицизмот кон ризиците од вештачката интелигенција со своето долгогодишно отфрлање на климатската политика. Тој тврдеше дека предупредувањата за глобалното затоплување не се оствариле и дека терминот бил сменет во „климатски промени“ бидејќи планетата наводно почнала да се лади.
Научници и организации за климатска политика веднаш реагираа. Рејчел Клитус од Union of Concerned Scientists нагласи дека научните докази покажуваат дека климатските промени предизвикани од фосилните горива веќе носат значителни штети, додека професорот Дејвид Виктор од Универзитетот на Калифорнија во Сан Диего предупреди дека американското повлекување од климатската политика може дополнително да ја отежни меѓународната соработка.
Реакции во САД: Кој има право да води војна?
Во Вашингтон, најсилниот непосреден политички одговор беше насочен кон заканата кон Иран.
Демократскиот сенатор Тим Кејн оцени дека Трамп се обидува да ги претвори САД во „глобален насилник“ и ги повика републиканските сенатори да поддржат резолуција според Законот за воени овластувања со која би се ограничиле воените акции на претседателот.
„Кој зборува така?“, праша Кејн во реакцијата на изјавата за „уништување“ на Иран.
Трита Парси од американскиот Quincy Institute for Responsible Statecraft ја оцени заканата кон Иран како исклучително опасна за дипломатскиот процес и предупреди дека дополнителната ескалација може да произведе иранска контраескалација и продолжување на војната.
Фактите против Трамп: Повеќе тврдења од говорот паднаа на тестот за вистинитост
Покрај политичките реакции, говорот беше проследен и со проверки на факти. PolitiFact го оцени како погрешно Трамповото тврдење дека предупредувањата за ризиците од вештачката интелигенција доаѓаат од истата група што предупредува за климатските промени. Забележано е дека меѓу оние кои предупредуваат на AI ризици се и водечки директори и истражувачи од самата технолошка индустрија.
Истата проверка го оспори и неговото тврдење дека американските резерви на муниција се повеќе од доволни. Анализи на експерти за одбрана укажуваат дека интензивната употреба на ракети и системи за противвоздушна одбрана во војната со Иран создава сериозен притисок врз резервите и дека за обновување на дел од нив може да бидат потребни години.
Две спротивставени визии за светскиот поредок
Говорот на Трамп и реакциите што следуваа ја покажаа пошироката поделба што ја обележува овогодишната Генерална асамблеја.
Од една страна е пристапот на американскиот претседател, кој ја нагласува националната сувереност, воената сила, економскиот притисок и слободата на САД да дејствуваат без пошироки меѓународни ограничувања. Од другата страна, Гутереш и повеќе светски лидери повикуваат на зајакнување на меѓународното право, институциите и заедничките правила за прашања како војните, климатските промени и вештачката интелигенција.
А директната размена меѓу Трамп и Пезешкијан покажа колку е тенка линијата меѓу заканата и дипломатијата. Додека од говорницата на ОН двајцата лидери разменија исклучително остри пораки, нивните претставници истовремено продолжија да разговараат зад затворени врати за можен излез од војната.