Од енергетски шокови и руска хибридна ескалација до обновени етнички тензии и миграциски притисок, војната во Иран ризикува да активира веќе познат модел на нестабилност низ Југоисточна Европа
Џабир Дерала во соработка со Тимот на ЦИВИЛ за мониторинг на хибридните закани
Војната во Иран не е далечна криза — таа веќе влијае на безбедносната слика на најранливата периферија на Европа. Во регионот на Западен Балкан, стара приказна – се прогласува стабилност, додека нестабилноста се забрзува.
Додека претседателката на Северна Македонија, Гордана Сиљановска Давкова, по свикувањето на Советот за безбедност по американско-израелските напади врз Иран, изјави дека состојбата во земјата е стабилна и безбедна, Западен Балкан всушност влегува во период на зголемен ризик на повеќе фронтови.
Како геополитичка граница на Европската унија, регионот е меѓу првите што ги апсорбираат ударните бранови од ескалацијата на Блискиот Исток.
Во овој кревок контекст, претседателот на Србија, Александар Вучиќ — иако формално ја одржува позицијата на неутралност и вели дека земјата е стабилна и безбедна — повторно сигнализираше дистанцирање од Европската унија. Коментирајќи ја реакцијата на Европа на нападите врз Иран и нејзиното инсистирање дека Иран не смее да поседува нуклеарно оружје, Вучиќ иронично прашува „кој Бог, според меѓународното право, е овластен да одлучува кој има право, а кој нема“, како што пренесе РТС.
Оваа реторика е позната и ни оддалеку не е случајна. Таа ја одразува пошироката стратешка позиција на официјален Белград која, во услови на глобална криза, придонесува кон регионална нестабилност, преку сеење магла и нејаснотии од што, се разбира, најголема полза имаат токму српските елити во политиката и бизнисот.
Затоа, важно е да се предупреди дека, наспроти изјавите на политичките лидери, Западен Балкан сега се соочува со конвергенција на сериозни ризици во неколку меѓусебно поврзани домени.
Енергетски шок и политичка дестабилизација
Анализите за рано предупредување на ЦИВИЛ покажуваат дека сигналите се веќе јасно видливи.
Европа останува високо чувствителна на нестабилноста на цените на енергенсите, особено во Централна и Источна Европа, кои сè уште се погодени од нарушени синџири на снабдување, нерешени инфраструктурни зависности и политички спорови околу енергетските рути. Овие слабости, пак, активно и неретко мошне ефикасно, се експлоатираат од популистички и авторитарни актери — и во рамките на ЕУ, како Унгарија и Словачка, и во Западен Балкан.
Во регионот, ова се преведува во непосреден ризик од пораст на цените на горивата. Последиците се предвидливи: инфлација, зголемени трошоци за живот и растечки социјален притисок.
Владите со кревок легитимитет, обележани со нестабилни коалиции, системска корупција и ниска доверба во институциите, брзо може да се соочат со протести и поширока политичка нестабилност.
Земјите зависни од енергија, како Србија, Босна и Херцеговина и Северна Македонија, се особено изложени. Континуираната зависност од инфраструктура поврзана со Русија, вклучително и коридорот TurkStream, дополнително ја засилува оваа ранливост.
Надвор од економската димензија, ќе се промени и политичкиот наративен простор. Популистичките актери ќе ги засилат тврдењата дека ова е „западна војна“ наметната на сметка на локалното население — поттикнувајќи огорченост, поларизација и недоверба.
Eскалација на руските хибридни операции
Ескалацијата на Блискиот Исток создава стратешки простор за Кремљ.
Како што вниманието на Западот — политичко и воено — делумно се пренасочува кон Иран, неизбежно се намалува фокусот врз Украина, но и врз Балканот. Русија најверојатно ќе го искористи овој момент преку засилување на хибридните операции. Тоа подразбира проширени кампањи на дезинформации, активирање на прокси-медиумски мрежи и политичко сигнализирање преку усогласени актери – проруските политички лидери во регионот.
Наративите се веќе познати: „Западот го дестабилизира светот“, „ЕУ е слаба и поделена“, а сè почесто и „неутралноста е единствениот пат до опстанок“.
Додека внатрешните дебати во ЕУ се израз на демократски плурализам, руската пропаганда ќе ги инструментализира овие разлики за да проектира слика на системска слабост, двојни стандарди и морална неконзистентност — во контраст со илузијата на стабилност што ја нуди авторитарното усогласување.
Србија останува клучен вектор на овие операции на влијание, преку своето политичко позиционирање и преку доминацијата на нејзиниот медиумски екосистем во регионот.
Последиците не се ограничуваат само на информативната сфера.
Во Босна и Херцеговина, сецесионистичката реторика од Република Српска најверојатно ќе се засили. Во Северна Македонија, идентитетската поларизација — веќе присутна во политичкиот дискурс, особено под националистички притисоци — може дополнително да се продлабочи.
Кумулативниот ефект од овие состојби претставува опасна траекторија. Тоа ќе се види преку растот на етничките тензии, понатамошното демократско назадување и оддалечување од европската интеграција.
Етно-политичките жаришта повторно се активираат
Историјата на Балканот покажува јасен образец: надворешните кризи имаат тенденција да ги реактивираат заспаните внатрешни конфликти.
Неколку жаришта може повторно да се појават или да се интензивираат во актуелните услови — обновени тензии меѓу Косово и Србија, продлабочување на институционалната парализа во Босна и Херцеговина и зголемена етничка и политичка поларизација во Северна Македонија.
Овие динамики се засилуваат од растечката перцепција дека меѓународните норми ослабуваат. Изјави како оние на Вучиќ — кои ги доведуваат во прашање самите темели на меѓународниот правен поредок, додека истовремено се повикува токму на меѓународното право — придонесуваат кон психолошка промена: уверувањето дека „правилата повеќе не важат“.
Оваа перцепција го намалува прагот на отпорноста. Веројатниот исход не е непосреден голем конфликт, туку состојба на долготрајна, контролирана нестабилност — обележана со рециклирање на кризите, политичко надмудрување и постојана несигурност низ регионот.
Реактивација на миграциските рути
Уште еден ризик што се наѕира е реактивацијата на миграциските рути.
Дополнителната дестабилизација на Блискиот Исток може да предизвика нови бранови бегалци долж веќе воспоставениот коридор преку Турција, Грција, Северна Македонија и понатаму кон Западен Балкан и Европска Унија.
Северна Македонија, повторно, ќе биде меѓу првите што ќе се соочат со зголемен притисок на границите. Како и во претходните циклуси, ова најверојатно ќе биде придружено со пораст на антимигрантски наративи, често засилени од политички актери и мрежи за дезинформации.
Во исто време, криминалните мрежи вклучени во криумчарење луѓе се очекува повторно да се активираат и да ги прошират своите операции — додавајќи уште една димензија на безбедносен ризик за регионот.
Владите мора да престанат со лажните наративи за стабилност
Западен Балкан не е — и не смее да остане — пасивен набљудувач на глобалните кризи. Тој е на фронталните линии од кризите. Она што се одвива не се некакви изолирани ризици со краток рок на траење, туку нивна конвергенција: енергетски шокови, хибридна војна, политичка дестабилизација, етнички тензии и мигрантски бранови, а секој од овие фактори го засилува другиот.
Сигналите за рано предупредување веќе се јасно видливи. Потребни се јасност — и дејствување.
Владите мора да излезат од лажните декларации за стабилност и да инвестираат во вистинска отпорност: диверзификација на енергетските извори, институционална кредибилност и подлабока регионална соработка, цврсто втемелена во НАТО и ЕУ. Истовремено, Европска Унија мора да го третира Западен Балкан не како некоја периферна тема, туку како стратешки приоритет.
Граѓанското општество и независните медиуми мора да ја засилат својата улога во разобличување на дезинформациите и одбрана на демократскиот простор, а не да се повлекуваат зад „испеглани“ извештаи со мала видливост и влијание, кои ризикуваат да станат уште еден слој во екосистемот на влијание и хибридни операции.
Неуспехот да се дејствува нема да доведе до ненадеен колапс, туку до нешто поопасно (затоа што е потешко да се согледа): долготрајна состојба на нестабилност во која кризите стануваат норма, а демократијата постепено исчезнува.
Регионот веќе се наоѓа во тешка состојба. Ескалацијата на Блискиот Исток не е изолиран шок и не е „работа на големите сили“, туку дополнителен и сериозен товар врз постојните тешкотии.
Владите и општествата мора да ги отворат очите и да дејствуваат со јасност, одговорност и решителност. Но дали ќе го слушне некој овој совет, останува прашање на кое, за жал, одговорот е познат.
Текстот е сопственост на ЦивилМедиа.мк