Повеќе од 71 отсто од редовниот промет со акции во септември се однесува на пет банки. Нивната голема застапеност на Берзата открива поширок структурен предизвик: домашната економија има релативно силен банкарски систем, но недоволно развиен пазар преку кој компаниите можат да прибираат капитал за инвестиции, иновации и раст.
Македонската берза во септември 2026 година регистрирала 1.592 трансакции, што е зголемување од 65,83 отсто во споредба со август. Вкупниот промет, сепак, се намалил за 9,76 отсто, на 402,4 милиони денари, додека главниот индекс МБИ10 паднал за 2,52 отсто, на 9.044,58 поени. Според официјалниот месечен билтен, редовното тргување со акции всушност пораснало за 20,39 отсто, на 275,3 милиони денари. Намалувањето на вкупниот промет главно произлегува од помалиот обем на јавните понуди на хартии од вредност.
Но вистинската економска приказна не е само во движењето на прометот, туку во неговата структура. Комерцијална банка била убедливо најтргуваната компанија, со промет од 159,6 милиони денари. Следуваат Алкалоид со 48,4 милиони и НЛБ Банка со 22,3 милиони денари. Кога на прометот на Комерцијална и НЛБ Банка ќе се додадат УНИ Банка, Стопанска банка Скопје и ТТК Банка, вкупниот промет со акциите на овие пет банки достигнува 196,3 милиони денари. Тоа претставува приближно 71,3 отсто од целокупното редовно тргување со акции.
Берзански индекс со силна банкарска тежина
Концентрацијата не е ограничена на еден месец. Пет од десетте компании во индексот МБИ10 се банки. Според официјалната структура на индексот, по ревизијата од јуни 2026 година, нивната заедничка тежина изнесува 43,35 отсто. Само Комерцијална банка учествува со 20 отсто, а НЛБ Банка со 14,82 отсто.
И во 2025 година Комерцијална банка била најтргуваната акција, додека Стопанска банка Скопје забележала значителен раст на прометот. Оттука, септемвриските резултати потврдуваат подолготрајна концентрација на инвестицискиот интерес.
Овие показатели не значат дека банките создаваат речиси половина од економската вредност во земјата. Берзанскиот индекс ги одразува вредностите на избраните котирани акции, а не структурата на бруто-домашниот производ. Сепак, тие покажуваат колку ограничен број компании го обликуваат пазарот на капитал.
Особено индикативно е што септемвриската јавна понуда на хартии од вредност, во вредност од 84,5 милиони денари, се однесувала на корпоративни обврзници на ТТК Банка. Со други зборови, и на примарниот пазар, каде што преку емисија на хартии од вредност се прибира нов капитал, значајна улога имала банка.
Тука постои суштинска разлика. Кога инвеститор купува веќе издадена акција, парите вообичаено одат кај продавачот, а не во компанијата. Новите емисии акции и обврзници, напротив, можат директно да обезбедат средства за развој. Затоа зголемениот берзански промет не треба автоматски да се толкува како зголемено финансирање на производството и инвестициите.
Како изгледа европската споредба?
Банките имаат значајна берзанска улога и во европските економии. Во Шпанија, на пример, само Сантандер имала тежина од 17,8 отсто во индексот IBEX 35 во јуни 2026 година. Во Италија, финансискиот сектор, кој вклучува и осигурителни и други финансиски компании, учествувал со 49,3 отсто во поширокиот индекс S&P Italy BMI во август.
Меѓутоа, во широкиот европски индекс STOXX Europe 600, банките претставувале околу 15,7 отсто од пазарната вредност приспособена за слободно тргуваните акции на крајот од август 2026 година. Овие индекси имаат различна структура и методологија, па споредбата е индикативна, а не директна.
Клучната разлика е во разновидноста на достапните инвестиции. Развиените европски пазари, покрај банките, нудат значително поширок избор од индустриски, технолошки, енергетски, здравствени и други компании. На помалите пазари, ограничениот број ликвидни акции дополнително ја засилува секторската концентрација.
Силни банки, недоволно развиени алтернативи
Најсериозната потврда за овој структурен проблем доаѓа од извештајот на ОЕЦД за малите и средните претпријатија во Северна Македонија од 2026 година.
Според ОЕЦД, пазарната капитализација на Македонската берза во 2023 година изнесувала 25,8 отсто од БДП, наспроти европскиот просек од 61,3 отсто. Уште повпечатлив е податокот дека, според анализата, последната нова котација датира од 2013 година, а до февруари 2026 година ниту едно мало или средно претпријатие не било котирано на Берзата.
Истовремено, банките во 2024 година поседувале 76,2 отсто од средствата на домашниот финансиски систем. Дури 26 отсто од анкетираните компании во земјата во 2024 година го посочиле пристапот до финансии како значајна пречка за раст, наспроти регионалниот просек од 17 отсто.
Ова е суштинскиот економски проблем. Компаниите што сакаат да инвестираат во технологија, нови производи или извоз често зависат од кредити, сопствени средства или ограничени програми за поддршка. Недоволно развиените пазари на акции, корпоративни обврзници и ризичен капитал го стеснуваат изборот, особено за иновативните компании што не располагаат со доволно имот за обезбедување кредити.
Притоа, силната позиција на банките сама по себе не е негативна. Меѓународниот монетарен фонд во јуни 2026 година го оцени домашниот банкарски систем како добро капитализиран и ликвиден, но предупреди на ризиците од забрзаното кредитирање и зголемената изложеност кон недвижностите.
Постои и дополнителен показател за ограничената пазарна активност. Во септември домашните инвеститори учествувале со 98,87 отсто во купувањата и 98,18 отсто во продажбите на Берзата. Тоа не значи отсуство на странски капитал, бидејќи странските инвеститори поседуваат значајни удели во котираните компании. Но покажува дека тековното тргување речиси целосно го носат домашни учесници.
Прашањето е каде се новите компании
Европската комисија преку стратегијата за Унија на заштеди и инвестиции настојува да го прошири финансирањето на претпријатијата надвор од традиционалното банкарско кредитирање. Целта е повеќе заштеди да се насочуваат кон продуктивни инвестиции, нови технологии и растечки компании.
За Северна Македонија предизвикот е уште поосновен: да создаде услови повеќе компании да излегуваат на пазарот на капитал, да прибираат средства преку акции и обврзници и да привлекуваат поширок круг инвеститори. За тоа се потребни транспарентност, доверба, соодветна регулатива, финансиска писменост и економски политики што го охрабруваат претприемништвото.
Проблемот, значи, не е што банките се силни на Македонската берза. Проблемот е што премалку други компании успеваат да им конкурираат. Додека берзанската активност останува концентрирана во мал број етаблирани друштва, пазарот на капитал ќе има ограничена улога во финансирањето на новата економија. А токму таму се отвора просторот за долгорочен раст, поголема продуктивност и нови работни места.
Насловна фотографија: Stock Markets Stock photos by Vecteezy