Томас КолманБез оглед на тоа како ќе заврши војната меѓу САД и Иран – на светските енергетски пазари ќе им биде потребно уште долго време за да се вратат во нормала. Многу набљудувачи се убедени дека експлозивниот раст на цените на горивата ќе даде клучен поттик за победнички марш на обновливите извори на енергија.
Зашто, во позадината на актуелното одмерување на силите во Персискиот Залив, двете најголеми светски економии се коцкаат околу тоа како ќе изгледа глобалната енергетска архитектура во иднина – и кој ќе доминира со неа. Актери се: САД под Доналд Трамп, кои со целосна сила го зголемуваат производството на нафта и гас, и Кина, која повеќе од една деценија е на пат од најголем светски загадувач со ЦО₂ да стане глобален задавач на темпото во електричната енергетска револуција.
Американците сакаат фосилната ера да ја одржат жива што е можно подолго, додека Кинезите чекор по чекор ја спроведуваат својата стратегија за доминација во светот со соларни панели, батериски складишта и електрични автомобили „Мејд ин Кина“.
Нафтата и гасот како лост за доминантна американска надворешна и економска политика
„Во САД јасно доминира агендата за енергетска доминација, која силно се потпира на фосилните енергетски пазари и се обидува енергетското богатство на САД во фосилниот сектор да го искористи во надворешната политика. Тоа оди дотаму што се прават обиди да се стават под контрола други држави богати со ресурси, како Венецуела, односно да се контролираат нивните ресурси, производството и извозот“, вели енергетскиот експерт Андреас Голдтау во интервју за ДВ.
„Од друга страна, ја имаме Кина, која силно се ориентира кон декарбонизација, кон секторот Clean Tech (обновливи извори на енергија плус нуклеарна енергија, н.з.), кон намалување на увозот на нафта и гас. Тоа не е само прашање на климатска политика. Напротив, тоа е прашање на економска безбедност“, објаснува Голдтау, директор на Школата за јавна политика Вили Брант при Универзитетот во Ерфурт.
Кинезите јасно препознале дека зависат од други за да можат да го одржуваат својот економски модел и со целата сила се спротивставуваат на тоа. „Кинезите се најголемите инвеститори во обновливи извори на енергија и Clean Tech. И во меѓувреме се водечки во технологиите што ни се потребни за да ја успееме во енергетската транзиција“, вели Голдтау.
Без разлика дали станува збор за паметни енергетски мрежи, соларна или ветерна енергија – веќе ништо не функционира без кинески производи и компоненти, вклучително и ретки метали. „Таму тие значително напредуваа, и кај електролизерите (за производство на зелен водород, н.з.) и кај батериските складишта. Листата е долга. Тоа го прават, од една страна, за да создадат отпорност, но истовремено, секако, и за да постигнат одреден степен на автономија и суверенитет“, додава Голдтау.
Веќе денес, според анализите на Меѓународната агенција за енергија (ИЕA) и консултантите на МекКинси, меѓу 60 и 70 проценти од сите електрични автомобили во светот се произведуваат во Кина. А бидејќи економскиот раст во Народна Република Кина забавува, настануваат огромни прекумерни капацитети кои сè повеќе се извезуваат во Европа.
Успехот на програмата „Made in China 2025“
И кај клучните технологии на енергетската транзиција, Пекинг ги држи сите адути во свои раце. Кина денес контролира околу 80 проценти од глобалниот синџир на снабдување со фотоволтаици. Во некои потсектори (како производството на силициумски подлошки) уделот е дури над 95 проценти.
Според Global EV Outlook на ИЕA, само во првата половина на 2025 година Кина инсталирала повеќе соларни капацитети отколку остатокот од светот заедно.
И уделот на Кина во светското производство на ветерни турбини во последните години нагло порасна. Според податоците на Светската асоцијација за ветерна енергија (ВВEA) и БлумбергНЕФ (Bloomberg New Energy Finance), во 2025 година околу 72 проценти од светскиот пазар на нови ветерни турбини отпаѓале на Кина. Осум од десетте водечки светски производители се веќе кинески компании, како на пример Голдвинд или Енвижн.
Меѓу 2020 и 2025 година, извозот на зелена технологија од Кина се зголемил повеќе од четирикратно, а во 2025 година секторот за чиста енергија, според пресметките на енергетскиот тинк-тенк Ембер, придонел со повеќе од една третина во вкупниот раст на БДП на Кина.
Фосилната енергетска доминација на САД против кинеската електродржаваОд другата страна стојат САД под Доналд Трамп, кои кочат кај обновливите извори на енергија, а силно го забрзуваат развојот на фосилните горива. „Drill, baby, drill“, им викаше Трамп на своите поддржувачи уште во изборната кампања. А максималното дупчење е исто така кредото на министерот за енергија на Трамп, Крис Рајт – основач и поранешен директор на вториот најголем фрекинг-концерн во Северна Америка, Либерти Енерџи.
„Не е тајна дека САД под Трамп водат политика на ‘Energy Dominance’. Таа политика е целосно јавна. Министерот за енергија Крис Рајт за тоа зборува со години. И таа доминација треба да се постигне преку зголемување на домашното производство и извоз на нафта и гас. За таа цел се сака и контрола над странски ресурси, како на пример во Венецуела, а можеби и она што ќе се случи со Иран“, вели Хенинг Глојштајн, енергетски експерт во лондонската канцеларија на њујоршката консултантска компанија Евроазија Груп.
Американската фрекинг-револуција ги направи САД енергетски извозник
За само 20 години, Соединетите Американски Држави од најголем светски увозник на нафта и гас станаа најголем глобален извозник на гас и еден од доминантните извозници на нафта, пресметува министерот Рајт. Тоа беше овозможено со „револуцијата со шкрилци“, односно фрекинг-бумот во САД, кој драстично го зголеми производството на гас и нафта.
„Денес Соединетите Американски Држави произведуваат повеќе нафта од Саудиска Арабија и Русија заедно и повеќе природен гас од Русија, Иран и Кина заедно – со што ја зацврстуваат својата улога како неприкосновен глобален енергетски лидер“, самоуверено наведува Белата куќа на својата веб-страница.
Пониски царини при купување на фосилна енергија од САД
Дали тоа значи дека за Трамп нафтата е пред сè геополитички фактор на моќ што треба да се поседува и контролира_
„Апсолутно“, вели експертот од Евроазија Груп во интервју за ДВ. Тоа се гледа и во начинот на кој САД преговараат со своите трговски партнери. „Минатата година САД рекоа: во замена за релативно ниски царини, Европа треба да купува повеќе американска нафта и гас.“ Истата стратегија американската влада ја применува и со други партнери како Јапонија, Тајланд или Индија, притоа инсистирајќи на што подолги договори за испорака.
„Ако германска компанија во САД побара течен гас, односно ЛНГ, новиот снабдувач ќе каже: во ред, од 2028 година можеме да испорачуваме два до три милиони тони годишно за Германија – и тоа во рамки на дваесетгодишен договор. Така гасот се вградува во системите во Германија за уште 20 години. Американците го прават тоа многу активно“, објаснува Глојштајн за енергетската политика на САД под Доналд Трамп.
САД како гаранција за изобилство на гас и нафта
„САД се најголемиот извор на раст на производството на нафта во светот“, нагласува Фатих Бирол. Шефот на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) сепак предупредува да не се гледа само на фосилните горива. „Не смееме да заборавиме: енергетската безбедност во 21 век не значи само достапност на нафта и гас, туку и диверзификација на синџирите на снабдување за чисти технологии.“
Во тој сегмент Кина има јасна предност. „Револуцијата со шкрилци“ им помогна на САД да постигнат енергетска независност и поголема геополитичка тежина. Истото го посакува и Кина преку глобално лидерство во зелените технологии. Но, патот до таму е долг: јагленот сè уште учествува со околу 60 проценти во вкупните енергетски потреби на Кина.
За енергетските експерти Глојштајн и Голдтау, глобалниот тренд јасно се движи кон обновливи извори на енергија – не само поради војната со Иран, блокадата на Ормускиот Теснец и екстремно високите цени на нафтата и гасот. Но, кој на крај ќе преовлада? Доминацијата на фосилните горива на САД или електрифицираната држава што ја турка Пекинг? Голдтау вели:
„Ако треба некаде да инвестирам и да се обложам, би рекол дека тоа е електрифицираната држава – која не само што се обидува да ја обезбеди енергијата од домашни извори, најчесто обновливи, туку и развива технологии што им се потребни на другите.“
Текстот е сопственост на ДВ на германски јазик