Контекст, хронологија и меѓународни реакции
Рано наутро, на 3 јануари, се слушнаа повеќе големи експлозии во Каракас, главниот град на Венецуела. Жителите пријавија дека слушнале најмалку седум детонации и виделе авиони кои ниско надлетуваат над делови од градот. Беше забележан чад во близина на стратешки локации, вклучително и аеродромот Ла Карлота, а во некои населби дојде до привремени прекини во снабдувањето со електрична енергија.
Венецуелската влада издаде соопштение во кое го осуди она што го опиша како „воена агресија“ од страна на Соединетите Американски Држави, тврдејќи дека биле погодени и цивилни и воени цели во Каракас и во околните сојузни држави Миранда, Арагуа и Ла Гваира. Претседателот Николас Мадуро прогласи вонредна состојба и најави национална мобилизација, отфрлајќи ги ударите како незаконски и неоправдани.
Медиумите објавија дека американскиот претседател Доналд Трамп наредил напади врз венецуелски цели, иако официјалната потврда и оперативните детали од страна на американската влада останаа ограничени во првите часови од денот. Американските власти сè уште не објавиле детални информации за целите, правната основа или бројот на жртвите.
Контекст: Тензиите меѓу САД и Венецуела
Тензиите меѓу Вашингтон и Каракас се зголемуваат од септември 2025 година, по започнувањето на операцијата Southern Spear (Јужно копје), американска воена кампања насочена кон пресретнување на наводни операции за шверц на дрога во Карипскиот регион.
Соединетите Држави ги прикажуваат овие активности како дел од својата стратегија за борба против наркотиците, додека венецуелската влада го обвинува Вашингтон дека ја користи борбата против дрогата како изговор за политички притисок и воена ескалација.
Состојбата дополнително се влоши во декември 2025 година, кога САД ги проширија своите дејства надвор од поморската интердикција, вклучувајќи напади врз копнени објекти и воведување делумна поморска блокада што ги погоди венецуелските нафтени испораки.
За време на седниците на Советот за безбедност во декември 2025 година, Соединетите Држави ги бранеа своите санкции и воени притисоци врз Венецуела како одговор на наводен шверц на дрога, додека други членки, вклучувајќи ги Русија и Кина, повикаа на воздржаност и деескалација поради опасноста од нарушување на регионалната стабилност (Ројтерс).
Иако некои медиуми ја врамуваат ситуацијата како „почеток на нова војна“, таквите карактеризации одат подалеку од она што досега е независно потврдено. Нема формална објава на војна, нема потврда за тековни и континуирани воени судири и нема меѓународна класификација на состојбата како вооружен конфликт. Затоа, во овој преглед се користи терминот „ескалација“ за да се опишат настаните.
Хронологија на ескалацијата
Септември 2025 — започнува операцијата Southern Spear
• 1 септември: Американската војска напаѓа пловен објект во Карипското Море за кој тврди дека бил вклучен во шверц на дрога. Сите 11 лица на бродот се убиени.
• Во наредните месеци се пријавуваат десетици слични напади во Карипското Море и источниот Пацифик. До крајот на декември се пријавени најмалку 35 напади и над 100 загинати.
Ноември 2025 — политички одговор од Венецуела
• Националното собрание на Венецуела најавува истрага за поморските напади, обвинувајќи ги САД за незаконски убиства и повреди на суверенитетот.
• Претседателот Мадуро постојано ги осудува операциите и негира вмешаност на венецуелската држава во шверц на дрога.
Крај на декември 2025 — меѓународна осуда и ескалација
• Експерти за човекови права при ОН предупредуваат дека американските операции и поморските ограничувања го нарушуваат меѓународното право.
• Претседателот Трамп јавно изјавува дека бил погоден копнен објект во Венецуела што се користел за товарење бродови за шверц на дрога, што означува проширување надвор од поморските операции.
3 јануари 2026 — експлозии во Каракас
• Околу 2 часот по полноќ по локално време, се пријавуваат експлозии во Каракас и околните сојузни држави, со извештаи за надлетување на борбени авиони над градот и прекини во електроснабдувањето.
Меѓународен одговор и ОН
Кон крајот на декември, експерти за човекови права при ОН и меѓународни правни експерти изразија загриженост во врска со американските операции. Група експерти за човекови права при Обединетите нации ја осудија делумната поморска блокада на Венецуела од страна на САД како нарушување на основните принципи на меѓународното право и како забранета употреба на сила според Повелбата на ОН, предупредувајќи дека таквите дејствија можат да го загрозат правото на живот и други права во Венецуела и во регионот (OHCHR).
Канцеларијата на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации (OHCHR) и независни експерти при ОН предупредија дека:
• Употребата на смртоносна сила против осомничени пловни објекти за шверц на дрога без судска постапка може да го наруши меѓународното право за човекови права, особено правото на живот.
• Воените дејствија и блокадите може да претставуваат забранета употреба на сила според Повелбата на ОН, освен ако не се оправдани со самоодбрана или не се одобрени од Советот за безбедност на ОН.
• Замаглувањето на границите меѓу спроведувањето на законот и вооружениот конфликт ризикува да ја поткопа воспоставената правна заштита на цивилите.
Неколку организации за човекови права изнесоа слични ставови, повикувајќи на транспарентност, правна оправданост и независни истраги за цивилната штета.
Human Rights Watch ги опиша американските поморски напади врз осомничени бродови за шверц на дрога како „незаконски вонсудски егзекуции“ што ги нарушуваат основните права на живот и на правична постапка според меѓународното право за човекови права, нагласувајќи дека смртоносната сила смее да се користи само кога е строго неизбежна и во рамки на спроведување на законот.
Зошто ова е важно
Ескалацијата означува значајна промена во односите меѓу САД и Венецуела – од санкции и дипломатски притисок кон директни воени дејствија – што предизвикува загриженост за регионалната стабилност во Карипскиот регион и северна Јужна Америка, за заштитата на цивилите и за ерозијата на правните граници меѓу спроведувањето на законот и вооружениот конфликт.
Тоа, исто така, покренува прашања за преседанот на користење воена сила во операции за борба против наркотиците во странство, особено кога таквите дејствија се спроведуваат без транспарентни правни мандати, независен надзор или јасно артикулирани механизми на одговорност.
Кризата внимателно се следи и надвор од регионот поради пошироките меѓународни врски на Венецуела. Венецуела е најблискиот политички партнер на Русија во Јужна Америка и еден од нејзините најзначајни трговски партнери во регионот, особено во енергетскиот сектор. Ова ѝ дава поширока геополитичка димензија на ситуацијата и помага да се објасни зошто меѓународните институции и влади посветуваат зголемено внимание на ескалацијата.
Засега нема независна потврда за бројот на жртвите, деталите за целите или правната основа за нападите, а ситуацијата останува променлива.
Подготви: Џ. Дерала
Извор: ЦивилМедиа.мк