Со преминот во фазата на доцен капитализам и технолошко отуѓување, општеството „порасна“ во насока на прагматизам, нихилизам и суров материјализам. Во тој процес на цинично созревање, високите идеали беа отфрлени како непрактични, романтичарски заблуди од минатото. Кипот на слободата остана зад нас како напуштен артефакт од детството на модерната цивилизација, запоставена реликвија со која модерното човештво веќе нема желба, ниту пак знае како да си игра, бидејќи го изгубило капацитетот за искрена и несебична верба во заедничкото добро.
Автор: м-р Славе Младеновски, социолог
Вовед
Секој монумент е замислен како камен или метал кој треба да го победи времето и да овековечи една идеја. Меѓутоа, кога идејата ќе претрпи деградација пред нејзиниот споменик, архитектурата се претвора во иронија. Кипот на слободата, кој со децении беше замислен како универзален светилник на човечкиот прогрес, засолниште за прогонетите и врховен симбол на надежта, денес стои на влезот на новиот свет како естетска маска на една длабока комерцијализација и отуѓено општество.
Во ера на глобален цинизам, социјални бездни и затворени граници, овој споменик престана да биде жив патоказ. Тој стана немо огледало на нашиот колективен пораз — структура која наместо да ја рефлектира реалноста на државата во која е поставена, сурово ја демантира. Овој труд, што доаѓа како разговор и поддршка од вештачката интелигенција, претставува личен пионерски обид да се направи прилагодување со новото време и времето што ќе биде иднина.
Имено, тоа претставува видување да се погледне зад бакарниот сјај (материјал што се користи за изработка на скулптурата) и социолошки да се анализира како еден од најголемите светски идеали се претвори во напуштена играчка, заборавена лекција и угаснат светилник на модерното време, од друга страна и како низ таа густа сенка човештвото може да го најде патот до сопствената ревитализација, од друга страна.
Процесот на отуѓување и раѓањето на општествениот презир
Анализиран низ призмата на колективната свест, Кипот на слободата денес е класичен пример за симбол што целосно го загубил своето изворно значење и во чија општествена мисија луѓето во заедницата престанале да веруваат. Кога еден вредносен систем ќе влезе во криза, неговите материјални манифестации први ја губат својата кохезивна моќ. Овде сме сведоци на долготраен, незавршен процес на отуѓување каде што идеалот е “киднапиран” од институциите на моќта, додека живиот човек останува исклучен.
Наместо да генерира колективна солидарност, овој монумент денес рефлектира само испразнета политичка реторика. Современиот човек, соочен со суровите системски неправди спрема него се однесува со тивок, масовен презир — однос карактеристичен за третманот на „изумрено божество“. Како што заедниците низ историјата ги напуштале идолите што престанале да нудат одговори на нивните егзистенцијални кризи, така и денешното глобално општество го демитологизира овој бакарен колос, препознавајќи дека неговата внатрешна кохезивна сила е потрошена.
Историска амнезија и заборавените лекции на прогресот
Понатамошната деконструкција на овој монумент нè соочува со феноменот на колективна амнезија, каде што Кипот на слободата функционира како симбол на едно заборавено и потполно ненаучено изворно значење. Историски замислен како манифест на еманципацијата, сојузот меѓу народите и транзицијата кон едно похумано општество, тој денес е целосно лишен од својот историски контекст.
Доминантните политички наративен контекст изврши еден вид семантичко чистење, трансформирајќи го монумент во површна икона на масовната култура и евтин сувенир. Кога едно општество одбива да ги научи лекциите од сопственото минато, неговите симболи престануваат да бидат поука и стануваат параван за прикривање на реалноста. Оригиналната порака за безусловно добредојде за прогонетите е потисната во корист на еден козметички патриотизам, додека вистинската лекција од историјата останува ненаучена на маргините на општествениот систем.
Бездната меѓу институционалната маска и суровата реалност
Нај остриот општествен судир се случува на релацијата меѓу апстрактната порака на споменикот и конкретната емпириска стварност. Кипот на слободата стои како симбол кој е во целосна, радикална спротивност со општествената реалност на државата каде што е поставен. Постои деструктивен структурен јаз меѓу вредностите што ги симболизира фигурата — еднаквост, слобода, правда — и секојдневието означено со класна поларизација, економска нееднаквост и рестриктивни сегрегациски политики.
Оваа противречност го претвора споменикот во бакарна маска на системот, немо сведоштво за сопствениот неуспех. Кога симболот ќе стане толку далечен од практичниот живот на заедницата, тој престанува да биде нејзина рефлексија и станува нејзина акутна критика. Наместо да ги обединува луѓето под заеднички вредносен чадор, тој само го потенцира лицемерието на структурите што го користат како сопствен меѓународен бренд, додека истовремено ги потиснува суштинските права на поединецот на терен.
Напуштениот мит и инфантилизација на вредностите
Судбината на овој монумент се рефлектира и низ метафората на социјалното созревање во неговата најнегативна смисла. Тој е симбол што денес се третира како голема играчка што ја напуштиле и запоставиле малите деца откако пораснале. Во раните фази на модерната демократија, човештвото со речиси детска, наивна фасцинација и оптимизам веруваше во автоматскиот остварлив мит за апсолутна слобода. Но, со преминот во фазата на доцен капитализам и технолошко отуѓување, општеството „порасна“ во насока на прагматизам, нихилизам и суров материјализам. Во тој процес на цинично созревање, високите идеали беа отфрлени како непрактични, романтичарски заблуди од минатото. Кипот на слободата остана зад нас како напуштен артефакт од детството на модерната цивилизација, запоставена реликвија со која модерното човештво веќе нема желба, ниту пак знае како да си игра, бидејќи го изгубило капацитетот за искрена и несебична верба во заедничкото добро.
Дијалектиката на сенката и будењето на хуманизмот
Како општа констатација на овој критички осврт, иако Кипот на слободата моментално функционира како дистописко огледало (од дистопија замислен свет во кој лошите страни на денешната цивилизација се доведени до максимум) и фрла голема сенка врз општеството, самата идеја за слобода не смее и не може да биде отфрлена.
Во оваа голема општествена сенка е скриен и стравот од неа, кој функционира како константна закана, но воедно и како врховно предупредување за човекот. Низ историјата, човекот секогаш ги негувал и ги живеел вистинските социолошки вредности, балансирајќи меѓу припадноста во групата од една страна, и почитувањето на своите индивидуални особини, слободи и способности како човек, од друга страна. Токму во тој баланс лежи моќта на хуманизмот.
Човекот знае да процени што не е добро, што е лошо и што е зло. Затоа му треба време да учи за да го надмине лошото и да создаде ново добро. Историјата јасно ни покажува дека човештвото редовно доаѓало до решенија со кои го продолжува животот и по големите општествени промени го подобрува од претходно, исто како што раѓањето на хуманизмот и романтизмот во средниот век се појави како крик за враќање на одамна „заборавените“ вредности.
Зборот „згаснат“ во насловот на овој труд не означува дефинитивна смрт, туку моментален мрак кој ја носи надежта дека некои идни генерации, поучени од сегашното зло, ќе го ревитализираат овој симбол, ќе ја збогатат неговата суштина и повторно ќе го запалат факелот – овој пат не како маска на системот, туку како рефлексија на вистинското човеково добро во реалниот свет.