На денешните настани во Брисел по повод одржувањето на првата меѓувладина конференција, беше објавено дека денес почнува и таканаречената скрининг – операција која треба да ја подготви Македонија за преговарачкиот процес. Првиот состанок е веќе во тек а на него учествува вицепремиерот за европски прашања, Бојан Маричиќ.
Првите оценки се дека Македонија веќе има 45 проценти усогласеност со ЕУ во правосудството и 100 проценти усогласеност во сферата на надворешната политика. Меѓутоа остануваат уште многу области за кои по завршувањето на скринингот Македонија ќе добие задачи како да ги подобри со цел да се прилагоди на стандардите кои владеат во ЕУ.
Што ја чека државата во скрининг процесот и како тој изгледа?
Скринингот е формална и техничка операција што ја врши Европската комисија, со цел да се подготват преговорите за членство и претставува аналитичка презентација на состојбата во земјата кандидат во однос на поглавјата од правото на ЕУ. Како процес, тој има за цел, од една страна – да ги запознае земјите кандидати со правото на ЕУ и на тој начин да ги подготви за преговорите. Од друга страна, целта е да се овозможи Комисијата и земјите-членки да го оценат степенот на подготвеност на земјите кандидати, да бидат информирани за нивните идни планови и да добијат прелиминарни насоки за прашањата што ќе бидат најактуелни во преговорите.
Скринингот трае околу една година и се спроведува врз основа на изготвен распоред од страна на Европската комисија, поточно од нејзиниот Генерален директорат за проширување. Се спроведува по поглавја, освен за поглавјата: 34 „Институции” и 35 „Други прашања”, кои се предмет на преговори во последната фаза од процесот на пристапување. Најпрво се одржуваат состаноци, на кои претставници на Комисијата детално го презентираат правото на ЕУ, а потоа билатерални состаноци со секоја држава. Потоа, Комисијата подготвува извештај за скринингот и го презентира на Советот.
Извештајот од скринингот содржи четири дела:
- објаснување на правото на ЕУ во поглавјето,
- резултати од скринингот – информации дадени од земјата кандидатка и проценка на Комисијата,
- заклучоци и препораки на Комисијата,
- и во последниот дел Комисијата му препорачува на Советот дали да се отворат преговори за поглавјето, и доколку не – кои одредници да се постават.
По извршениот скрининг, на меѓувладина конференција, по предлог на ЕК, се одлучува кои поглавја ќе се отворат први и за кои ќе бидат поставени одредници.
Методологијата на воспоставување одредници пред започнувањето на преговорите за прв пат е воспоставена при преговорите со Хрватска и Турција, како израз на зајакнување на политиката на условеност на Унијата. Според Стратегијата за проширување на Унијата (2006 г.) одредниците се „нова алатка воведена како резултат на научените лекции од петтото проширување. Нивната цел е да се унапреди квалитетот на преговорите, преку обезбедување на стимуланси за земјите кандидатки да преземат неопходни реформи во рана фаза.
Одредниците за затворање на поглавје се однесуваат на законодавни мерки, на управни или правосудни органи, како и на податоци за спроведување на правото на ЕУ. Одредниците коишто ги покриваат поглавјата од економија се однесуваат на критериумот на функционална пазарна економија. Доколку земјата кандидатка престане да исполнува одредница за отворање на поглавје за поглавје за коешто веќе се водат преговори, Комисијата може да предложи да се суспендираат преговорите за тоа поглавје. Ако земјата кандидатка престане да ги исполнува одредниците за поглавје кое е веќе прелиминарно затворено, Комисијата може да предложи преговорите за тоа поглавје повторно да се отворат. Можно е и ажурирање на одредниците, со цел да се инкорпорираат нови елементи од правото на ЕУ.
Ваквата поставеност и методологија на преговорите укажува дека Македонија како земја кандидат всушност ќе преговара со сите земји членки, додека Европската комисија се јавува во функција на медијатор којшто ја застапува земјата кандидатка.
Во случај кога не е можно целосно усогласување во дадено поглавје до датумот на пристапување се бараат преодни периоди или исклучувања (дерогации). Преодните периоди се всушност дозвола дадена на земјата кандидатка да применува одреден акт на ЕУ на нејзината територија определен број години по нејзиното пристапување. Тие вообичаено се одобруваат во поединечни сектори, во ограничен број и за определено време. Не е вообичаено одобрување, на пример, за внатрешниот пазар.
Преговорите за дадено поглавје времено завршуваат со изработката на финална општа позиција на земјите членки. Постигнатите договори за одредени поглавја не можат да се сметаат за конечни се додека не е постигнат целосен договор за сите поглавја т.е. важи принципот „ништо не е затворено додека сè не е затворено”. Исто така, можно е повторно отворање на веќе затворени поглавја.
Постои можност Комисијата да препорача (по своја иницијатива или по барање на 1/3 од земјите членки) суспензија на преговорите доколу не се исполнети поставените обврски во преговарачкиот процес. (Р.Н.)