Стоичката филозофија нуди едноставна, но сурова лекција, дека не можеме да ги контролираме надворешните настани, но можеме да го контролираме нашиот одговор. За државата, тоа значи дека глобалната криза не може да се спречи, но може да се менаџира. Неактивноста не е неутрална позиција, таа е избор со последици. Во духот на старите спартански пораки „со штитот или на него“, политичкото раководство се соочува со јасен избор, активно да ја брани економската стабилност или да ризикува да биде оттурнато од брановите на кризата.
Жанета Ќосе
Во време кога глобалниот поредок се повеќе наликува на систем во распаѓање, зборот ентропија станува повеќе од физички поим, станува политичка дијагноза. Одлуката на Европската комисија да прогласи долгорочна енергетска криза не е само техничко предупредување, туку признание дека стабилноста како категорија се повлекува пред новата реалност на неизвесност. Повикот до граѓаните да возат помалку, да летаат помалку и да штедат енергија суштински е повик за прилагодување кон свет во кој ресурсите повеќе не се подразбираат, туку се управуваат како реткост.
Изјавите на еврокомесарот Ден Јоргенсен дека „ова ќе биде долготрајна криза“ не треба да се читаат како политичка реторика, туку како сигнал дека Европа влегува во фаза на структурна трансформација. Војната што ја продлабочува кризата не е само геополитички конфликт, туку катализатор на глобална енергетска прераспределба. Блокирањето на Ормутскиот теснец и нарушувањето на синџирите на снабдување ја открија ранливоста на систем кој што со децении се потпираше на предвидливост. Во таков контекст, препораките за работа од дома или користење јавен превоз не се само еколошки политики, туку алатки за преживување на економијата.
Но, вистинскиот тест на кризата не се случува во Брисел, туку во националните престолнини. Токму таму ентропијата се претвора во политичка одговорност или, во некои случаи, во политичко избегнување. Во Македонија, пристапот на владата предводена од Христијан Мицкоски ја отсликува токму таа дилема меѓу дејствување и статус кво. Неговите изјави дека „кризата не е само кај нас“ и дека „нема да се носат решенија под притисок“ звучат разумно во апстракција, но во конкретниот контекст на растечки цени и намален стандард, тие се претвораат во форма на институционална инерција. Политиката на чекање, маскирана како внимателна анализа, е можеби најризичниот избор во услови на криза. Историјата, особено онаа на староримските државници, учи дека одложувањето често е поскапо од погрешната одлука. Кога Фабиј Максим ја применувал стратегијата на одложување против Ханибал, тоа било свесна, активна тактика, а не пасивно недејствување. Во македонскиот случај, меѓутоа, „чекор назад за анализа“ се повеќе наликува на удобна позиција од која се избегнува политичкиот ризик за зачувувње на рејтингот, додека граѓаните веќе ја плаќаат цената на кризата.
Критиките од опозицијата, предводена од Венко Филипче, дека мерките се задоцнети и недоволни, се вклопуваат во пошироката слика на пропуштени можности. Аргументот дека навремена интервенција можеше да го ублажи ценовниот шок не е само политичка позиција, туку економска логика. Инфлацијата, еднаш пуштена во системот, функционира токму како ентропијата, се шири, се вгнездува и тешко се враќа назад. Зголемувањето на цените на храната и енергијата не е моментален феномен, туку процес кој создава нова „нормала“, често на штета на најранливите.
Во таа смисла, споредбата со претходните антикризни политики не е само носталгија, туку референтна точка. Деветте пакети мерки, со нивната директна поддршка за домаќинствата и стопанството, покажуваат дека државата може да интервенира агресивно кога има политичка волја. Прашањето денес не е дали такви мерки се совршени, туку дали постои алтернатива за нив во услови на криза од вакви размери. Дополнителна димензија на оваа ситуација е геополитичката сенка што паѓа врз регионот. Односите со Унгарија и улогата на Виктор Орбан отвораат прашања за тоа дали енергетската политика се води како национален интерес или како дел од пошироки политички енергетски и медиумски мрежи. Во пресрет на избори, како во Унгарија, така и во Македонија, енергијата станува алатка не само за економско управување, туку и за политички инженеринг. Стравот, неизвесноста и ценовните шокови лесно се претвораат во изборна валута. Тука ентропијата добива уште подлабоко значење. Не станува збор само за распаѓање на енергетскиот систем, туку и за ерозија на довербата. Кога граѓаните гледаат дека цените растат, а институциите реагираат бавно или селективно, се создава чувство дека системот не функционира за нив. Тоа е моментот кога кризата престанува да биде економска и станува општествена.
Стоичката филозофија нуди едноставна, но сурова лекција, дека не можеме да ги контролираме надворешните настани, но можеме да го контролираме нашиот одговор. За државата, тоа значи дека глобалната криза не може да се спречи, но може да се менаџира. Неактивноста не е неутрална позиција, таа е избор со последици. Во духот на старите спартански пораки „со штитот или на него“, политичкото раководство се соочува со јасен избор, активно да ја брани економската стабилност или да ризикува да биде оттурнато од брановите на кризата.
Во таа празнина меѓу потребата за дејствување и реалната политичка волја се отвора најострата критика кон пристапот на Христијан Мицкоски, која не е прашање на идеологија, туку на приоритети. Додека реториката на власта се повикува на трпеливост, стабилност и избегнување на „избрзани решенија“, секојдневието на граѓаните се движи во сосема спротивна насока, кон зголемени сметки, намалена куповна моќ и растечка несигурност. Во услови кога храната поскапува, кога енергијата станува луксуз, а платите стагнираат, одговорноста на владата не е да објаснува зошто кризата постои, туку да покаже како ќе го заштити достоинството на оние што ја чувствуваат најсилно. Наместо тоа, се создава впечаток на управување од дистанца, каде политичката удобност има предност пред социјалната итност. Изјавите дека „не треба да се носат решенија под притисок“ звучат рационално само ако се игнорира фактот дека притисокот веќе постои, и тоа не во кабинетите, туку во домовите на граѓаните. Таму, секое одложување значи ново откажување од основни потреби, нов компромис со квалитетот на животот, нов удар врз достоинството.
Владеењето не е апстрактна категорија, туку конкретна обврска да се интервенира кога пазарот и кризата ја оттурнуваат општествената рамнотежа. Токму тука се појавува јазот меѓу декларативното „владеење со ситуацијата“ и реалноста на теренот, каде се повеќе семејства се наоѓаат на работ на егзистенцијата. Наместо системски мерки што директно ќе го амортизираат ударот, се нуди наратив за трпение и анализа, како да се работи за академска вежба, а не за криза што има непосредни последици. Дополнително загрижува што фокусот на власта се чини поместен од граѓаните кон сопствената политичка стабилност, како да е поважно да не се наруши комодитетот на управувањето отколку да се спречи социјалната ерозија. Во таков амбиент, економската политика се сведува на реактивност, наместо на проактивна заштита на стандардот. Одговорноста за долговите од минатото, колку и да е реална, не може да биде алиби за сегашната пасивност. Граѓаните не живеат во минатото, туку во сегашноста, каде што секој ден носи нови трошоци и нови неизвесности. Понатаму, отсуството на конкретни мерки испраќа порака дека државата не е подготвена да интервенира кога е најпотребно, што дополнително ја разнишува довербата во институциите. Социјалната држава не се мери по изјавите, туку по ефектите врз најранливите категории, а токму тие денес се најмалку заштитени. Наместо јасна стратегија за ублажување на инфлацијата и заштита на стандардот, се добива впечаток на политичко калкулирање, каде секоја одлука се одложува во страв од нејзините фискални или политички последици. Но, цената на недејствувањето секогаш е повисока од цената на храбрата интервенција, особено кога се мери во квалитетот на животот на граѓаните. Во таа смисла, критиката не е само кон одредени политики, туку кон отсуството на чувство за итност. Достоинственото битисување не е луксуз, туку основна обврска на секоја влада, особено во време на криза. Кога тоа не е во фокусот, секоја друга стратегија станува секундарна. Оттаму, прашањето не е дали кризата е глобална, туку дали одговорот на неа е локално адекватен. А во моментов, се повеќе изгледа дека одговорот доаѓа предоцна, премалку и без вистински фокус на човекот.
Ако нешто не учи и стоичката мисла и историјата на старите држави, тоа е дека кризите не чекаат политичка удобност. Тие не се прилагодуваат на агенди, ниту пак имаат трпение за калкулации. Во време на растечка ентропија, секое одложување ја зголемува цената што ќе ја платат граѓаните, а секоја недонесена одлука станува одлука сама по себе. Македонија денес не е во позиција да си дозволи луксуз на чекање, ниту пак лидерство кое што повеќе објаснува отколку што делува. Достоинството на луѓето не се брани со изјави, туку со мерки, со храброст и со јасна подготвеност да се преземе товарот на кризата. Затоа изборот повеќе не е политички, туку суштински. Или ќе се дејствува сега, со јасна стратегија и директна заштита на стандардот, или ќе се дозволи кризата да ја редефинира реалноста на граѓаните на начин од кој нема враќање. Историјата не ги памети оние што анализирале предолго, туку оние што презеле одговорност кога било најтешко. Во таа смисла, пораката е едноставна и без простор за релативизирање, или ќе ја носиме тежината на одлуките и ќе ја зачуваме стабилноста „со штитот“, или ќе дозволиме да не прегази кризата и ќе останеме „на него“.
Европа веќе го направи својот избор, признавајќи дека кризата е долга и дека бара жртви. Прашањето е дали Македонија ќе остане заглавена во удобноста на изјави и анализи, или ќе премине кон конкретни, навремени и храбри политики. Во свет каде ентропијата расте, единствената вистинска стратегија е дејствување пред распаѓањето да стане неповратно.