Професорот Стефан Бужаровски од Универзитетот во Манчестер, европски експерт за енергетска сиромаштија во интервју за НОВАТВ повикува на широк општествен дијалог на различни нивоа, и внимателно регионално економско и просторно планирање за да се најдат трајни решенија за енергетските проблеми.
На што се должи наглото зголемување на цената на природниот гас (ЛНГ) на светската берза?
– Пред сè , бидејќи се јави неусогласеност меѓу глобалната побарувачка и потрошувачката на овој енергенс. Поради редица фактори има голем пораст во употребата на ЛНГ, при што расположливите резерви на светско ниво се ограничени. Во Европа дополнително влијае и тековната либерализација на меѓународниот енергетски пазар, поради која што ЛНГ има преземено улога на определувач на цените на другите форми на енергија. Тука има и степен на шпекулација со цените. Недоволните количества на гас кои се испорачуваат преку гасоводните системи од Русија исто така влијаат врз ситуацијата. Како резултат на сите овие елементи, цените на повеќе енергенси – пред сè, гасот и електричната енергија се во пораст, а тоа има големо влијание врз енергетските системи во целост.
Кои се заканите за Македонија од енергетска криза?
– Поставеноста на државниот електроенергетски систем е извор на ранливост во оваа смисла, пред сè, поради зависноста кон увозни фосилни горива. Битна улога имаат и ниските цени на електричната енергија за крајните потрошувачи. Реално е да се очекува значителен раст на цените на струја за домаќинствата. Постои и ризик од прекини во снабдувањето, доколку дојде до краткорочни пореметувања во рамнотежата на енергетските системи.
На кој начин би се рефлектирале ваквите состојби во светот во Македонија?
– Најавата дека ќе се гори јаглен е една од видливите последици. Во еколошка смисла ова е многу лошо решение, и пред сè треба да се разбере како краткорочна мерка за намалување на ценовниот шок. Исто така, може да очекуваме максимално искористување на хидроенергетските капацитети. Меѓу другото, ова го загрозува и Охридското Езеро, кое, де факто, се користи како една голема хидроакумулација. Веќе подолг период нивото на езерото е само неколку сантиметри над минималната кота, и покрај релативно влажниот период. Може да очекуваме и поголемо аерозагадување поради зголеменото користење на тврди горива (дрва, отпад, јаглен) во домаќинствата.
Кои се можните решенија за Македонија на подолг рок?
– Има само едно можно решение, и тоа е диктирано, пред сè, од климатските промени: намалување на користењето на фосилните горива. Тука не спаѓа само јагленот туку и гасот, и во таа смисла процесот на гасификација е мошне проблематичен и штетен. Има многубројни технички решенија за трансформација на системот кон поголема еколошка одржливост, со користење на обновливи извори на енергија, зголемување на енергетската ефикасност и коренити промени во системите на електро-пренос и дистрибуција. Но, би потенцирал дека ова бара максимално ангажирање на сите капацитети на државата и општеството, на пример, преку сеопфатни програми за подобрување на енергетските перформанси на станбениот фонд, инвестиции во сончева и ветерна енергија, воспоставување на енергетски заедници, менаџирање со потрошувачката на енергија. Тука лежи клучниот предизвик, бидејќи станува јасно дека енергетската политика не е само техничко и економско прашање, туку бара активно вклучување на социјалната политика, просторното планирање, па дури и културните и политичките сфери.
Владата најави дека очекува затворање на сите термоцентрали на јаглен до 2027. Тоа би повлекло огромни економски поместувања во регионите кои зависат од овие капацитети, со прекинување на работата на многубројни стопански субјекти, и замена на илјадници работни места со нови. За процесот вистински да може се спроведе во наредните 5 години, потребен е широк општествен дијалог на различни нивоа, и внимателно регионално економско и просторно планирање. Но, колку што знам, темата воопшто не ни фигурираше на локалните избори во Кичево и во пелагониските општини.
Борјан Јовановски