Само три години по постигнувањето на договорот, на 8 мај 2018 година, Трамп го објави повлекувањето на САД од него, нарекувајќи го JCPOA најлошиот договор досега склучен. Тој го оправда ова со тезата дека не ја вклучува балистичката програма на Иран, дека не го санкционира однесувањето на Иран во регионот и дека само привремено го одложува развојот на нуклеарно оружје.
Council on Foreign Relations
Повлекувањето на Соединетите Американски Држави од нуклеарниот договор со Иран во 2018 година под администрацијата на тогашниот претседател Доналд Трамп го означи почетокот на длабоки геополитички промени кои денес кулминираат во отворени конфликти меѓу Израел и Иран.
Аналитичарите и дипломатите сè повеќе предупредуваат дека корените на денешната криза лежат во таа одлука, која ја поткопа довербата, ја ослабна дипломатијата и го турна регионот на Блискиот Исток на работ на поголем конфликт.
Што е JCPOA и зошто беше важен?
Нуклеарниот договор со Иран, официјално познат како Заеднички сеопфатен план за акција (JCPOA), беше потпишан на 14 јули 2015 година во Виена. Договорот беше потпишан од Иран и група светски сили познати како P5+1 – САД, Велика Британија, Франција, Русија, Кина и Германија – со посредство на Европската Унија.
Целта беше да се спречи Иран да развива нуклеарно оружје. Техеран вети дека значително ќе ја ограничи својата нуклеарна програма – вклучувајќи го бројот на центрифуги, нивото и количината на збогатен ураниум – и ќе им дозволи на инспекторите на Меѓународната агенција за атомска енергија (IAEA) пристап до неговите нуклеарни објекти. За возврат, меѓународната заедница ги укина повеќето економски санкции што со години ја парализираа иранската економија.
Излегувањето на Трамп од договорот
Само три години по постигнувањето на договорот, на 8 мај 2018 година, анализира CFR, а пренесува „Слободен печат“, Трамп го објави повлекувањето на САД од него, нарекувајќи го JCPOA најлошиот договор досега склучен. Тој го оправда ова со тезата дека не ја вклучува балистичката програма на Иран, дека не го санкционира однесувањето на Иран во регионот и дека само привремено го одложува развојот на нуклеарно оружје.
По повлекувањето, САД повторно воведоа строги санкции врз Иран, вклучително и забрана за извоз на нафта и пристап до меѓународните финансиски пазари. Овие мерки дополнително го изолираа Иран и ги зајакнаа тврдокорните во рамките на режимот.
Откако САД се повлекоа од договорот, Иран постепено почна да ги крши неговите услови, зголемувајќи го нивото на збогатување на ураниум и инсталирајќи нови центрифуги. До 2022 година, тој акумулираше доволно залихи од високо збогатен ураниум што, според западните проценки, може да произведе неколку нуклеарни боеви глави.
Во меѓувреме, дипломатијата речиси умре. Европските земји, иако номинално останаа во договорот, не успеаја да ја одржат неговата економска компонента жива поради заканата од американски секундарни санкции. Довербата на Техеран во Западот е сериозно оштетена.
Конфликтите во регионот, од напади врз американски трупи во Ирак и Сирија, до напади врз саудиски нафтени постројки, па сè до атентатот врз иранскиот генерал Касем Сулејмани, дополнително ги влошија односите. САД и Иран се најдоа на работ на директна војна, а JCPOA де факто престана да постои.
Едностраното повлекување на Трамп од нуклеарниот договор во 2018 година беше моментот што ги прекина годините макотрпна дипломатија и компромис. Резултатот е регион кој сега врие од тензии, каде што дипломатијата повеќе не функционира, а вооружениот конфликт повторно е реална можност.
Доколку сегашниот бран на насилство продолжи, историчарите би можеле да го означат 8 мај 2018 година како ден кога беше ставен во движење синџирот на настани што нè доведоа на работ на нова војна на Блискиот Исток.