Енергетскиот сектор со помалку интензивен јаглерод ќе овозможи поголема конкурентност, економски раст и сигурност во снабдувањето, а во исто време е важен предуслов за економска интеграција во рамките на Западен Балкан. Енергетскиот сектор во земјата и економијата пошироко треба да го реализираат Зелениот договор, поддржувајќи ја иницијативата на ЕУ да ја направи Европа климатски неутрален континент, вели Обрадовиќ Грнчаровска во интервјуто за НоваТВ од Конференцијата во Глазгов 

– Република Северна Македонија е една од земјите што ја поддржуваат Декларацијата за шуми и користење на земјиштето. Преку Декларацијата за шуми и користење на земјиштето, над 100 лидери, одговорни за повеќе од 86 % од светските шуми, се обврзаа на заедничко делување за да се запре загубата на шумите и деградацијата на земјиштето до 2030 година. Една од главните цели кај нас во РС Македонија е намалување на просечната годишна опожарена површина за 6.000 ha, пошумување на 5.000 ha пусто земјиште со даб и други цели. Од 1999 до 2019 година годишно во просек има 229 шумски пожари, просечната годишна опожарена површина е 10.985 ha, а просечната годишна штета се проценува на 6,9 милиони евра, вели во интервјуто за НоваТВ д-р Теодора Обрадовиќ Грнчаровска, државен советник во Министерството за заштита на животната средина и просторно планирање.

Таа учествува на Конференцијата на Обединетите Нации (ОН) за климатски промени во Глазгов, каде беше обелоденето и дека „на повидок е крај на употребата на јаглен“, бидејќи 18 земји за првпат се обврзаа постепено да го укинуваат тој облик на фосилно гориво, кое важи за тежок загадувач и да не градат или финансираат изградба на нови електрани на јаглен. Меѓу тие 18 земји се Полска, Украина, Виетнам и Чиле. Но ветувањето за укинување на јагленот не го поддржаа Австралија, Индија, САД и Кина, кои поседуваат повеќе од половина од сите термоелектрани во светот, а планираат да изградат и повеќе! Во 2020 година емисиите на јаглерод диоксид се намалија за 5,4 отсто поради намалена економска активност, но новиот извештај на „Global Carbon Projecta“ проценува дека емисиите годинава ќе се зголемат за 4,9 отсто. Побогатите земји се согласија да го укинат јагленот како извор на енергија до 2030-тите, а сиромашните до 2040-тите.

НоваТВ: Кој е вашиот впечаток од досегашното учество на Самитот COP26 во Глазгов – Што се зборува на маргините на Конференцијата, дали поголемиот дел од учесниците се оптимисти или слегнуваат со раменици во врска со тоа како тоа што ќе се стави на хартија и потпише и да се спроведе, бидејќи е „минута до 12“ како што алармираше Премиерот Џонсон?

– Почетниот впечаток е позитивен, нивото на аларм е подигнато, научната заедница даде непобитни факти за промените на климата предизвикани од човековото влијание, но работата не завршува тука. Ќе биде потребна имплементација на договореното (кое сè уште не е завршено, бидејќи заврши само лидерскиот дел), а останатите преговори продолжуваат и истите треба да резултираат со усвоена рамка за транспарентност, која ќе ги допрецизира начините за имплементација на целите од Договорот од Париз.

НоваТВ: Дел од најголемите предизвици за климата на глобално и локално ниво се и обезбедување праведна транзиција кон зелена економија, особено на регионите со јаглен, но и прекин на употребата на фосилни горива до 2030 година. Ваква обврска има преземено и нашата земја? Што тоа значи?

– Енергетскиот сектор на Република Северна Македонија се заснова на електрани на јаглен и фосилни горива интензивни на јаглерод, додека во исто време, земјата не може да ги задоволи сопствените потреби за електрична енергија и е силно зависна од увезената електрична енергија. Владата е целосно свесна за потребата од зајакнување на квантитетот и квалитетот на својата инфраструктура и услуги, со цел да се подобри нејзината способност да се натпреварува во процесот на пристапување во ЕУ, а подоцна и како земја-членка. Енергетскиот сектор со помалку интензивен јаглерод ќе овозможи поголема конкурентност, економски раст и сигурност во снабдувањето, а во исто време е важен предуслов за економска интеграција во рамките на Западен Балкан. Енергетскиот сектор во земјата и економијата пошироко треба да го реализираат Зелениот договор, поддржувајќи ја иницијативата на ЕУ да ја направи Европа климатски неутрален континент. Европскиот зелен договор (EGD) се фокусира на зајакнување на ефикасното користење на ресурсите и обновениот биодиверзитет, т.е.: чисти извори на енергија, циркуларна економија и намалување на загадувањето. EGD подвлекува дека: „Мора да се развие енергетски сектор кој во голема мера ќе се заснова на обновливи извори, надополнет со брзото исфрлање на јагленот и декарбонизирањето на гасот. Во исто време, снабдувањето со енергија на ЕУ треба да биде безбедно и достапно за потрошувачите и бизнисите. За да се случи ова, од суштинско значење е да се осигура дека европскиот енергетски пазар е целосно интегриран, меѓусебно поврзан и дигитализиран, притоа почитувајќи ја технолошката неутралност“.

Документот на Зелениот договор од Западен Балкан ги нагласува потребите на сите земји на Западен Балкан да ги следат останатите земји на европскиот континент и да ги применуваат овие политики до 2050 година, финансиска поддршка и техничка помош за да им се помогне на оние кои се најпогодени од придвижувањето кон зелена економија – истовремено обезбедувајќи дека целото општество ќе биде во позиција да пристапи до значителните придобивки. Во национален контекст, тоа значи затворање или модернизација на термоенергетските планови на јаглен, инвестирање во обновливи извори и еколошки технологии, енергетска ефикасност, намалување на загубите во мрежата и обезбедување на поволна средина и пристапни цени на обновливите извори на енергија. Ова е предвидено и во WAM сценариото на Стратегијата, како и во Подобрениот NDC и Националниот план за енергија и клима (NECP) на Република Северна Македонија. Двете постоечки електрани на јаглен во Република Северна Македонија се во сопственост и управувани од АД „Електрани на Република Северна Македонија“ (ЕСМ), националното претпријатие за енергетика. Термоелектраната од 125 MW во Осломеј сега работи првенствено како резервен капацитет.

НоваТВ: Дали Владата на Северна Македонија веќе ги идентификуваше предизвиците на зелената транзиција на енергетскиот сектор? 

– Клучно прашање од Долгорочната стратегија за климатски акциони и акционен план е какво ќе биде влијанието на секое затворање на јаглен во овие региони – каде што тие ќе имаат големо влијание врз локалното вработување и значително социоекономско влијание. Некои работници ќе можат да се префрлат на нови активности во ЕСМ поврзани со нови извори на енергија – било да се тоа обновливи извори или поврзани со гас. Според механизмот за праведна транзиција, секоја транзиција од јагленот и пошироките можности што ќе дојдат треба да се гледаат во контекст на економиите на географските региони во кои се наоѓаат. Владата на Северна Македонија веќе ги идентификуваше предизвиците на зелената транзиција на енергетскиот сектор и иницираше процес на детална проценка на социо-економските импликации од затворањето на ТЕ во регионален и локален контекст, како и развој на Акционен план за самотранзиција за Југозападниот и Пелагонискиот регион. Оваа активност ќе биде финансирана од ЕУ и се очекува да се реализира во периодот април 2021 – јануари 2022 година.

НоваТВ: Дали и колку финансиски средства ќе бидат наменети за нашата земја од предвидените речиси 20 милијарди долари од јавни и приватни фондови, коишто ги вклучува Договорот, за оваа цел да се постигне? А со колку средства ќе треба да партиципира нашата држава?

– Дистрибуцијата не е стриктна по земји, туку е генерална за помош на развиените кон помалку развиените. За што поголем процент на искористување на средствата потребни се усвоени генерални политики (коешто ние го имаме со НДЦ и долгорочната стратегија за климатска аакција), како и соодветна апсорпциона структура (на кое уште треба да работиме). Партиципацијата на државата е во различни форми, in kind, или со ко-финансирање (за кое е потребен умен приод и здружување на алокации од различни и билатерални и меѓународни финансиски институции.

НоваТВ: Драматични пораки од светските лидери за климатските промени стасаа уште на отварањето на Самитот во Глазгов, каде ветија дека ќе стават крај на уништувањето на шумите до 2030 година, а меѓу потписниците е и РС Македонија. Каква обврска презедовме со потписот– што ново на тој план ќе треба да испорача државата, МЗЖСПП и други институции за во рок од 9 години да ставиме точка на уништувањето на шумите, а во услови кога претходниот договор од 2014 година не успеал да го забави уништувањето на шумите?

– Преку Декларацијата за шуми и користење на земјиштето, повеќе од 100 лидери, одговорни за повеќе од 86% од светските шуми, се обврзаа на заедничко делување за да се запре загубата на шумите и деградацијата на земјиштето до 2030 година.

Нашите заложби во секторот шумарство и употреба на земјиштето се дел од 63-те политики и мерки анализирани во нашиот унапреден национален поднесок кон Договорот од Париз. Истите можат да е најдат на следниот линк:

https://klimatskipromeni.mk/data/rest/file/download/0495e6333b90a37d5dd3017455f322da0af629251aa19a8f408c148c5be1e2cd.pdf  

Целта како држава да ги реализираме креираните мерки и политики преку секторските политики и да обезбедиме средства за нивна реализација.

Тие подразбираат:  (Mitigation PAMs in the FORESTRY secto) (88-94 страна)

  1. Воспоставување интегрирано управување со шумски пожари

Главна цел: Намалување на просечната годишна опожарена површина за 6.000 ha

Опис: Шумските пожари веќе се детектирани како многу значаен проблем што доведува до губење на шумите и емисии на стакленички гасови. Во периодот од 1999 до 2019 година годишно во просек има 229 шумски пожари, просечната годишна опожарена површина е 10.985 ha, а просечната годишна штета се проценува на 6,9 милиони евра. Вкупната опожарена шумска површина во истиот период изнесува околу 219.163 ha со вкупна штета од околу 138 милиони. Оваа мерка вклучува заштита на шумската површина преку спречување шумски пожари и спречување на штети кои произлегуваат од шумски пожари

  1. Пошумување

Главна цел: Пошумување на 5.000 ha пусто земјиште со даб (Quercus spp.)

Опис: Пошумувањето може да ги промени пејзажите и може да има влијание врз обезбедувањето стоки и услуги поврзани со пејзажот. Снабдувањето со стоки и услуги од корист на луѓето и општествата и зачувувањето на традиционалните културни предели, како и екологијата на пределот, треба да се земат предвид. Според многубројните стратешки документи има околу 1.500.000 хектари пусто земјиште наменето за пошумување или пошумување.

 Mitigation PAMs in LAND USE CHANGE sector

  1. Пренамена на користење на земјиштето за земјоделски култури над 15% наклон

Главна цел: Да се ​​намали интензитетот на ерозијата на почвата и губењето на органската материја во почвата

  1. Контурно одгледување на површини под полски култури на наклонети терени (5-15%)

Главна цел: Да се ​​намали ерозијата на врвот на почвата и да се зачува органската материја на почвата

  1. 5. Повеќегодишна трева во овоштарници и лозја на наклонети терени (>5%)

Главна цел: Намалување на ерозијата на почвата и зголемување на органска материја во почвата  во лозјата и овошни насади на наклонети терени (наклон од 5-15%)

  1. Употреба на био јаглен како апсорбент на стеакленички гасови во земјоделско земјиште

Главна цел: Апсорбирање на јаглерод со технологија за негативни емисии

  1. 7. Фотоволтаично наводнување

Главна цел: Ублажување со замена на необновливите извори на енергија за пумпање вода со обновливи извори на енергина, со што се намалува емисијата на CO2.

Љубица Балабан