По две цели години откако беше изработен, Извештајот на Прибе којшто ги скенираше клучните слабости во македонското општество, конечно дојде на дневен ред како врвен приоритет сетиран од Брисел со цел реализирање на реформите. Групата бриселски експерти предводени од поранешниот директор во ЕК Рејнхард Прибе допатува во Скопје пролетта 2015 и ја даде и дијагнозата и лекот за кочниците кон македонските евроинтеграции. Во понеделник тој и Хан доаѓаат во Скопје каде што со Владата ќе се разговара за итните реформски приоритети утврдени во Извештајот на Прибе кој сега е основниот темел на евроинтегративните процеси. Прочитајте го Извештајот во целост.

 

Република Македонија[i]: Препораки од групата од високи експерти за системските прашања за владеење на правото кои се однесуваат на следењето на комуникациите откриени во Пролетта 2015 година

 

 

Резиме и работна методологија :

 

Земајќи го предвид големиот број на незаконски следените комуникации, кои беа објавувани во редовни интервали од 9 февруари 2015 година, а особено системските проблеми кои тие ги открија и потврдија, Европската комисија (ГД за Соседска политика и преговори за проширување) ангажираше една група на независни[1] високи експерти од областа на владеење на правото со цел спроведување на брза анализа на ситуацијата и обезбедување на препораки за решавање на овие прашања.

Членовите на експертската група имаат долгогодишно професионално искуство во повеќе полиња од областа на владеење на право (извршување на закони, следење на комуникации, обвинитлество и судство, човекови права, транзициски реформи) и имаат познавање за земјата стекнато на претходни мисии спроведени за Европската комисија, Советот на Европа и други организации. Групата ја предводеше Рејнхард Прибе, поранешен директор во Комисијата.

На членовите на групата, им беа обезбедени соодветни материјали за опис состојбите и тие остварија посети во земјата во периодот од 20-22 април, 3-5 мај, 17-20 мај. Сите експерти беа придружувани од персонал од Европската комисија во текот на нивните посети. Беа остварени средби со владини и невладини учесници вклучувајќи ги оние кои се вклучени во надворешниот надзор. Тие вклучуваа:

  • Претставници на Министерството за внатрешни работи, вклучувајќи ги Директорот и персоналот на службата за разузнавање (УБК).
  • Јавниот државен обвинител и членови на Обвинителството
  • Претседателот и судии на Врховниот суд
  • Претседателот и членови на Судскиот совет
  • Претставници на здруженијата на судии и обвинители
  • Директорот на Академијата за судии и обвинители
  • Судии и обвинители кои работат во специјализиран судски оддел и јавното обвинителство за организиран криминал и корупција
  • Народниот правобранител и персоналот
  • Директорот и персоналот на Дирекцијата за заштита на податоци
  • Претседателот и членови на Државната изборна комисија
  • Претседателот на Собранието и членови на две од неговите комисии за надзор

Групата се сретна и со претставници на релевантни меѓународни организации, невладини организации, здруженија на правници и новинари.

Препораките кои се подготвени ќе ја олеснат работата во врска со Итните реформски приоритети подготвени од Европската комисија како краткорочен одговор на актуелната криза, Пристапниот дијалог на високо ниво помеѓу Европската комисија и Република Македонија, годишните извештаи за напредокот на земјата, тековната соработка во рамките на Спогодбата за стабилизација и асоцијација со земјата, и тековното програмирање на помошта.

 

 

Препораки на Групата на високи експерти

 

Општи забелешки

Организација

(1) Групата на високи експерти („групата“) ја испита ситуацијата во земјата и ги подготви своите наоди врз основа на серија на технички состаноци одржани во Скопје на 3-4 мај и 18-20 мај 2015 година и бројни извештаи и материјали од различни извори. Тие вклучуваат информации кои се дадени во доверба. Заради тоа, овој извештај не ги открива изворите на информации за секој поединечен наод. Сепак, групата е задоволна, што секој од нејзините наоди е заснован на доволно веродостојни информации и материјал со кој се потврдува нивната точност.

(2) Членовите на групата имаат експертски познавања од различни области од владеењето на правото и доаѓаат од различни правни системи во рамките на ЕУ. Според тоа, тие се свесни дека за најголемиот број прашања кои се предмет на дискусија, постојат различни правила и решенија во различни земји.  Со нивната различна позадина, сепак, групата целосно се согласува во однос на оценката на специфичната ситуација во Република Македонија, како и во врска со нејзините препораки. Групата работеше целосно независно без добивање на никакви насоки од која било институција што се однесува до содржината на извештајот.

Главни области на загриженост

(3) Групата се фокусираше на она што се чини дека се области каде е најмногу потребно де се преземат последователни активности во однос на актуелната кризна ситуација. Идентификувани се значајни недостатоци главно во пет области: следење на комуникациите, судската и обвинителската служба, надворешен надзор од независни тела, избори и медиуми.

(4) Групата сакаше да прикажи објективна слика за ситуацијата. Иако во петте оценувани области се појавија значителни недостатоци и не може сериозно да се оспорат, треба да се нотираат и позитивните чекори. Често пати, постојната правна рамка не покренува конкретни проблеми и релевантните служби се генерално компетентни и професионални. Сепак, постои недостаток на соодветна, објективна и непристрасна имплементација. Значителниот јаз меѓу законските прописи и практиката треба веднаш да се разгледа и надмине.

(5) Гледајќи на позитивниот развој на настаните, групата ја забележа посветеноста на неколку НВО, ангажирани во промовирањето на демократските стандарди, особено во врска со слободните избори, слободата на медиумите, соодветниот надзор на службите за разузнавање и независното судство. Овие организации, како и државните институции како Народниот правобранител, Државната изборна комисија или Дирекцијата за заштита на лични податоци можат и треба да играат централна улога во надминувањето на актуелната криза преку решавање на недостатоците на отворен, транспарентен и конструктивен начин. Постои голема професионалност во администрацијата и судството, со посветен персонал кој сака исправно да ја извршува својата работа. Ниедно од овие јавни или невладини тела не треба да се става под притисок да не ги извршува своите овластувања и своите  задачи целосно според сопствените надлежности.

Препораки

(6) Врз основа на нејзините наоди, групата подготви препораки. Сите препораки и коментари дадени од групата се подготвени со цел надминување на многу тешката кризна ситуација преку преземање на конкретни дејствија. Тие се однесуваат на различни тела и институции во земјата како и на политичките учесници како во владата, така и во опозицијата.

(7) Само неколку препораки се однесуваат на неопходни промени на законски промени, повеќето од нив се однесуваат на дејствија и избор на решенија во рамките на постојната уставна и правна рамка.

(8) Препораките не се исцрпни. Онаму каде тие се изразени во општа смисла, треба да се преземат повеќе конкретни дејствија врз основа на нив.

(9) Целта на препораките не е да ги заменат препораките дадени претходно од страна на различни тела. Многу претходни препораки дадени како резултат на оценки дадени од Европската комисија во Извештаите за напредокот како и од страна на други домашни и меѓународни организации и тела остануваат целосно важечки.

(10) Препораките од овој извештај се однесуваат на системските недостатоци и треба да овозможат земјата да ја подобри целокупната ситуација. Нивната намера не е да го опфати начинот на спроведување на поединечните кривични истраги и судски постапки.

(11) Групата не предлага конкретни рокови за нејзините препораки. Имајќи ја предвид потребата за итно дејствие во сите области за кои се дадени препораки, тие треба – како генерално правило – да се спроведат без одложување.

(12) Мандатот на групата не беше да ги разгледува политичките последици кои треба да бидат извлечени од настаните во последните месеци, ниту пак да ја оценува политичката отчетност и одговорност за она што се случи.

Европски вредности

(13) Демократијата, еднаквоста и почитувањето на човековите парава и на владеењето на правото се помеѓу основните вредности врз кои е основана Европската унија. Строгото почитување и спроведување на овие вредности е според тоа, неопходно за една земја кандидат.

(14) Според тоа, исполнувањето на основните стандарди на демократско владеење, осигурувањето на транспарентност на јавните работи, гарантирањето на слободата на медиумите како и борбата против корупцијата треба да се осигураат како главни цели во секоја од петте области врз кои се фокусираше групата. Важно е да се биде свесен дека повеќето проблеми утврдени во овој извештај се поврзани со или потекнуваат од недостатоците од поширока природа, и конкретните потешкотии нема да се надминат доколку не се решат овие недостатоци:

 

  • Основните стандарди на демократско владеење мора да се исполнат. Конструктивен политички дијалог помеѓу владата и опозицијата и покрај сите политички разлики е неопходен за соодветното функционирање на парламентарната демократија. Местото на секоја избрана партија е во Собранието. Интересите на политичарите и на партиите не треба да се помешаат со јавниот интерес на државата. Со чувствителните информации треба да се постапува внимателно и не треба да станат играчка на политичка тактика. Онаму каде постојат наводи за сериозно неисправно функционирање на државните институции, постои легитимен јавен интерес за транспарентни и сеопфатни информации.

 

  • Транспарентноста генерално треба да преовладува како неопходен метод за справување со кризни ситуации како актуелната, како и како култура на правна отчетност и политичка одговорност.

 

  • Слободата на медиумите е суштинска основа на едно отворено, демократско општество. Медиумите треба да ја извршуваат својата задача за информирање на јавноста без никаков притисок или директно или индиректно мешање од страна на јавните власти. Ова исклучува селективно владино финансирање и арбитрарно владино рекламирање, според политички преференции.

 

  • Откритијата кои беа неодамна објавени покажуваат сериозни појави на политичка корупција на различни нивоа и на многу начини. Борбата против ваков вид на корупција дефинитивно треба да стане врвен приоритет за земјата. Проблемот со корупцијата заслужува подготовка на посебен извештај, фактот што не е детално разгледан во овој извештај не е затоа што прашањето не е од голема важност, туку поради тоа што неговото третирање како странично прашање во извештај чиј фокус е на друго место, не би било соодветно постапување во однос на проблемот. Корупцијата е најсериозниот проблем со кој се соочува земјата покрај конкретните прашања кои произлегуваат од актуелната криза, предизвикани од скандалот со следење на комуникациите, што е и главен фокус на овој извештај.

 

Како да се постапува понатаму

 

(15)  Многу од претходно покренатите сомненија кои се однесуваат на мешањето во судските работи, ограничувањата на слободата на медиумите, изборните неправилности, неодвојување на државата и партијата, како и недостатокот на надзор над разузнавачките активности беа потврдени преку наодите на групата. Внатрешниот и надворешниот надзор на разузнавачките служби не го исполнува она што е потребно и кумулативниот ефект од недостаток на каква било активност, од страна на практично сите тела за надзор, е причина за длабока загриженост.

 

(16) Очигледно, за спроведување на препораките на групата потребна е политичка волја и одлучност за решавање на недостатоците и правење промени. За подобрување на демократското владеење сите тела, институциите и учесниците треба да преземат сопоставена одговорност, според сопственните овластувања.

 

(17)  Премногу често, и речиси насекаде, групата се соочуваше со став на одрекување од одговорност, минималистичко толкување на надлежностите на институциите и сколоност за затскривање зад надлежностите на други институции како оправдување за непреземање на дејствија, наместо да се промовира култура на владеење при која проактивно се преземаат одговорности за да се придонесе кон надминување на актуелната кризна ситуација и да се смени трендот на движење наназад.

 

(18) Телата одговорни за надзор и контрола особено не треба да одбегнуваат, и никако не треба да се спречуваат од, слободно извршување на нивните овластувања без несоодветно „политичко само-воздржување“. Телата кои во соодветно функционална демократија би биле помеѓу поважните тела за надзор и контрола, како Државната изборна комисија, Дирекцијата за заштита на лични податоци и комисиите за надзор во рамките на Собранието, се чини дека се неподготвени за спроведување на нивните овластувања. Спротивно на ова, вистинските напори на Народниот правобранител се попречени од други институции. Сите надзорни и контролни тела треба проактивно да ги преземат, секое според нивната конкретна одговорност, нивните овластувања со цел ефективно следење на скандалот со прислушувањата. Треба да се применат релевантните статути на начин на кој ќе ѝ се даде целосен ефект на мисијата на овие надзорни тела. Треба да се размисли за преземање на дејствија по службена должност (ex officio ) земајќи ја предвид сериозноста на она што е откриено.

 

(19) Скандалот со прислушкувањата открива масивен упад во основните права, вклучувајќи го правото на учество во јавни работи и правото на глас; правото на еднаков пристап до јавните служби, правата на приватност и заштита на личните податоци, како и правото на независно и непристрасно судство.

 

(20) Напредокот во истрагата и гонењето на незаконските дела откриени во содржината на следените разговори ќе треба да се следи и понатаму, вклучително и во рамките на различните институционални контакти на ЕУ со земјата.

 

  1. Следење на комуникациите

 

Од 9 февруари 2015 година до сега, опозициската партија СДСМ откри вкупно 36 пакети на аудио снимки на снимени телефонски разговори од, помеѓу останатите, Премиерот, министри во Владата[2], високи јавни функционери,[3] градоначалници, пратеници, Претседателот на Собранието, лидери на опозицијата, судии,[4]Државниот обвинител, државни службеници, новинари, уредници и сопственици на медиуми во јавниот домен. [5] Количината на материјалот содржан во овие објави до сега достигна околу 500 страници на транскрибирани разговори. СДСМ тврди дека има пристап до над вкупно 20 000 вакви снимени разговори и дека овие снимки се направени од страна на националните разузнавачки служби. Генерално е прифатено дека правењето на овие снимки е на незаконски начин, дека се одвивало неколку години и дека не е дел од некои законски судски дозволени операции. Според квалитетот, опфатот и бројот генерално е прифатено дека снимките се направени во просториите на националната разузнавачка служба.[6] Содржината на многу од снимките дава индикации за незаконски активности и злоупотреба на власта од страна на високи владини функционери. Шефот на службата за разузнавање и двајца високи владини министри дадоа оставки од започнувањето на скандалот со следенњето на кмуникациите во јануари 2015.

 

Причини за актуелната ситуација

 

Причините за долготрајниот скандал во Република Македонија може да се бараат како во концентрацијата на власт во рамките на националната безбедносна служба (УБК) и во лошото функционирање на механизмот за надзор над УБК.

 

Од аспект на надворешен набљудувач, се чини дека УБК, делувала вон законските овластувања во име на Владата, за контрола на највисоките функционери во јавната администрација, обвинители, судии и политички опоненти со последователно мешање во независноста на судството и другите релевантни национални институции.

 

Од гледна точка на техничка способност, УБК држи монопол над употребата на надзорот и кај разузнавачките и кај кривичните истраги. Надзорот се спроведува и надгледува исклучиво од УБК во негово сопствено име и во име на Полицијата, Царинската управа и финансиската полиција. Според тоа, УБК има средства да се меша во кривичните истраги  и индиректно, да ја поткопува независноста на водачот на истрагата (на пример обвинителот).

 

Дејствувајќи врз основа на Членовите 175 и 176 од Законот за електронски комуникации, секој од трите национални провајдери за телекомуникации ја екипираат УБК со потребните технички апарати, овозможувајќи ѝ да ги копира директно целите нивни оперативни центри. Како последица, од практична гледна точка, УБК може  директно да ги следи комуникациите, самостојно и непречено, без разлика дали е издаден или не судски налог во согласност со Законот за следење на комуникациите.

 

Тековниот скандал покажува непочитување на професионалната етика, основните принципи на управување со ризик и недостаток на знаење на чувствителноста на разузнавачката задача која се врши во рамките на УБК. Очигледниот недостаток на запознаеност и почитување од страна на персоналот на основните фундаментални права и правилата за заштита на податоците е исто така област на загриженост. Семејните врски помеѓу високите политичари и високите функционери во УБК како и во Јавното обвинителство создаваат ризично окружување за судири на интереси.

 

Спротивно на ова, постојат посилни заштитни мерки во однос на пристапот до метаподатоци, кои се чуваат од страна на провајдерите на телекомуникациски услуги и може да се добијат само од страна на агенции за спроведување на законот или за безбедност по поднесување на судски налог до еден од трите провајдери на телекомуникациски услуги.

 

Содржина на следените комуникации

 

Опфатот на незаконско снимање на разговорите, концентрацијата на моќта во рамките на УБК, прешироките надлежности на овластувањата на УБК (кои и покрај широкиот опсег,  сепак беа надминати) и дисфункционалноста на надворешниот надзорен механизам, резултираа со бројни сериозни прекршувања:

 

  • Прекршување на основните права на засегнатите поединци;
  • Сериозно прекршување на законодавството за заштита на лични податоци;
  • Прекршување на Конвенцијата за дипломатски односи од 1961 година (Виенската конвенција), имајќи предвид дека незаконски биле следени комуникациите и на дипломати;
  • Очигледна директна вклученост на високи владини и партиски функционери во незаконски активности вклучувајќи изборна измама,[7] корупција,[8] злоупотреба на власт и овластување,[9] судир на интерес, уценување, изнудување[10] (притисок врз вработени во јавниот сектор да гласаат за одредена партија со закана дека ќе бидат отпуштени), кривично дело предизвикување штета,[11] сериозни прекршувања на постапката за јавни набавки чија цел е стекнување на незаконски профит[12],непотизам и протекции[13];
  • Индикации за неприфатливо политичко мешање во именувањето/назначувањето на судии[14] како и мешање во други наводно независни институции за лична или корист на поличка партија.[15]

Како резултат на објавените прислушувања, надлежните органи започнаа неколку истраги, кои може да се поделат во две групи.

Истрагите започнаа во јануари 2015 година од страна на Основното јавно обвинителство за борба против организиран криминал и корупција против 7 лица, за кои се верува дека директно или индиректно се одговорни за незаконското следење на комуникациите и за ширење на следените комуникации. Против некои беше покренато обвинение за незаконско следење на комуникациите  (Член 151 од Кривичниот законик), против други за шпионажа (Член 316 од Кривичниот законик), а против други за насилство против припадници на висока институција (Член 311 од Кривичниот законик). Од овие осомничени, едно лице веќе е осудено, врз основа на спогодба за признание на вината, за шпионажа и незаконско прислушување. За петмина други, поднесено е обвинение на 30 април 2015. Групата беше информирана дека е започната или планирана понатамошна истрага, во врска со актуелните откритија за криминално однесување кои произлегуваат од содржината на следените разговори. Групата би била загрижена доколку овие истраги се фокусираат исклучиво или првенствено на личности поврзани со опозицијата и поврзани со протекувањето на документи, а не со содржината на незаконските дела кои се чини дека се појавуваат во многу од транскриптите.

Собраниски надзор

Земјата теоретски има воспоставено систем на собраниски надзор во форма на Комисија за надзор над работата на Управата за безбедност и контраразузнавање и Агенцијата за разузнавање и Комисијата за надзор на примената на техниките за следење на комуникации од страна на Министерството за внатрешни работи, Министерството за одбрана и други овластени агенции. Првата Комисија никогаш не се состанала. Втората се состанала осум пати откога е за првпат формирана во 2006 година, но никогаш не функционирала соодветно. Членовите на Комисијата не спровеле инспекции во УБК, ниту пак, собрале статистички податоци за следењето на комуникациите. Се чини дека Комисијата не поседува технички вештини за прибирање на регистри на податоци од апаратурата на УБК или од провајдерите на телекомуникациски услуги, доколку такви постојат, за да се споредат со бројот на налози за следење на комуникациите издадени од судовите, за да се утврди постоење на злоупотреба. Комисијата е исто така практично спречена од спроведување на инспекции во УБК, бидејќи од пет члена во кое било време, секогаш има еден или двајца кои немаат безбедносен сертификат за пристап до класифицирани информации како регистри на следени комуникации – сертификат кој, во очигледен судир на интерес, треба да го издава самата УБК (односно телото на кое му се врши инспекција).

Тројцата членови на опозициската партија кои делумно ја сочинуваат оваа Комисија повеќе од една година го спречуваат соодветно функционирање на Комисијата со неучество поради бојкотот на нивната партија на Собранието.  Исто така, Комисијата го прекршува законското барање за поднесување на годишен извештај до Собранието.

Препораки

Во однос на причините за сегашната ситуација

  • Следењето на комуникациите за целите на кривичната истрага и прислушувањето за безбедносни цели треба да се сметаат за одвоени функции и одвоено да се регулираат за да ги одразат соодветните надлежности на засегнатите агенции. Генерално, надлежностите кои се однесуваат на спречување и откривање на криминал треба строго да се почитуваат. Надлежностите на УБК треба соодветно да се намалат, за да се фокусира на овие задачи.
  • На УБК треба да ѝ се одземе нејзината посредничка функција, за да не се меша во независноста на агенциите за спроведување на законот (Полицијата, Царинската управа и Финансиската полиција) кога се работи за следење на комуникациите;
  • УБК не треба да има директен пристап до техничката опрема која дозволува копирање на комуникацискиот сигнал. Сопственичките преклопници (свичови) треба да се преместат во просториите на провајдерите на телекомуникациски услуги. Провајдерите треба да ги активираат и пренасочат сигналите кон надлежните агенции за спроведување на законот (Полицијата, Царинската управа и Финансиската полиција) или безбедносните агенции (Управата за безбедност и контраразузнавање (УБК), Агенцијата за разузнавање и Службата за воена безбедност и разузнавање во рамките на Министерството за одбрана) само по добивањето на релевантен судски налог и само за целите на законско следење на комуникациите. Во никакви околности УБК не треба да има практична способност за директно следење на комуникациите.
  • Разузнавачките служби вклучени во следењето на комуникации треба да дејствуваат само во согласност со јасни овластувања утврдени со закон, со кои се дефинираат и ограничуваат нивните задачи за целта на национална безбедност и највисокиот јавен интерес. Во никакви околности не треба да бидат овластени да собираат информации за политички или други цели.
  • Ангажирањето и изборот на персоналот треба да се заснова на строги критериуми на заслуга и интегритет, целосно да се има предвид чувствителноста на разузнавачката работа и заштитата од судир на интереси. Персоналот треба редовно да се обучува, вклучително и за почитување на правилата за заштита на податоци, основните човекови права и заштита на професионалната етика и интегритет.
  • Имајќи предвид дека опфатот на активностите на разузнавачките служби треба да се утврди според целта на нивните задачи и дека какво било мешање (како следење на комуникации) треба да се ограничи на она што е неопходно и пропорционално, треба соодветно да се распределат човечките ресурси и опремата. Со оглед на големиот број на вработени кои во моментов се на располагање во УБК, а релативно нискиот број на судски налози за следење на комуникациите кои се спроведуваат годишно, ова ќе значи значително намалување на ресурсите и опремата. Истовремено, треба да се распредели значителен број на функционални и добро обучени човечки ресурси за контрола и надгледување на разузнавачките служби.
  • Треба да се воведат алатки за управување со ризик за водење и управување со сите разузнавачки операции.
  • Треба да се зајакне безбедноста на податоците за да се спречи каков било ризик од неконтролирано и незаконско ширење на следењето на комуникациите, особено во рамките на Министерството за внатрешни работи, кое согласно Член 34 од Законот за следење на комуникациите треба да ги складира податоците според „специјален режим’.
  • Извештаите за следењена комуникациите кои се направени за безбедносни цели  треба да се избришат во рамките на разумна временска рамка (сегашниот лимит од 5 години е предолг) и според принципите за неопходност и пропорционалност.

 

Во врска со содржината на прислушувањата

  • Треба сериозно да се разгледа спроведувањето на истраги за криминално однесување откриено со прислушувањата, без двоумење и страв, на неселективен начин, давајќи им поголем приоритет на посериозните незаконски дела кои се чини дека се откриени.
  • За ефективна истрага може ќе биде потребно запленување на регистрите на податоци и сите расположливи архиви на регистри на податоци од УБК и провајдерите на телекомуникациски услуги и нивна споредба со издадените судски налози. Онаму каде што е потребно, истражителите може да размислат за барање на меѓународна поддршка и експертиза, на пример во враќање или утврдување на автентичноста на избришаните регистри.

Во врска со собранискиот надзор

  • Комисиите на Собранието за безбедност и контраразузнавање и за надзор на мерките за следење треба веднаш да се свикаат и редовно да се состануваат (со учество на сите избрани партии во Собранието) за да се осигура собраниска одговорност.
  • За бојкотот на Собранието, ако продолжи, може да бидат потребни ад-хок
  • решенија, најдобро во рамките на собраниските структури, одбегнувајќи ситуација во која собранискиот надзор е де факто застанат за пролонгиран период. Повлекувањето на малцинството членови на Комисијата не треба да се дозволи да го спречува извршувањето на нејзините законски функции и ако е потребно да се измени собранискиот Деловник за да се дозволи ова.
  • Потребата за безбедносен сертификат не смее да се користи како причина за одложување на работата на комисиите и процесот на доделување на безбедносен сертификат треба да се забрза за да се дозволи ова.
  • На членовите на Комисијата треба да им се дозволи да им помагаат технички експерти.
  • Собранието треба да инсистира институциите строго да ги почитуваат своите обврски за поднесување извештаи, на пример обврската на Комисијата за надзор на примената на техники за следење на комуникациите да известува еднаш годишно.

2.Судство и обвинителство

Земјата поседува сеопфатен збир на правила кои, доколку целосно се почитуваат, треба генерално да осигураат соодветно функционирање на судскиот систем со високи стандарди, иако има потреба за некои дополнителни реформи, особено во однос на назначувањето, унапредувањето и отстранувањето на судиите и обвинителите. Високо квалификувани и искусни судии, обвинители и судски персонал се на располагање во доволен број за да овозможат ефективно функционирање на судскиот систем.

Судските и обвинителските служби треба да може да дејствуваат на независен и непристрасен начин (на тој начин избегнувајќи оддавање на каков било впечаток – оправдан или не – за третирање на случаите на селективен или небалансиран начин) и во многу области, ова се чини дека е навистина случај. Од друга страна, постои перцепција, дека во некои области, а особено во однос на случаите за кои се смета дека имаат политичка димензија или се верува дека се од интерес за политичарите, вообичаените стандарди се ставаат настрана.

Групата беше известена од страна на неколку извори дека постои атмосфера на притисок и несигурност во рамките на судството. Ова е потврдено со откритијата направени преку протечените разговори. [16] Многу судии веруваат дека промоцијата во редовите на судството е резервирана за оние чии одлуки го фаворизираат политичкиот естаблишмент. Не смее да има нешто како „политички случај“ во судскиот процес. Сите случаи кои доаѓаат во судството треба да се решаваат со истиот пристап кон ефикасноста, независноста и непристрасноста, едноставно применувајќи го правото, како материјално, така и процедурално, на јасен и предвидлив начин. Ова е неопходно доколку довербата на јавноста за соодветно функционирање на судството и јавното обвинителство треба да биде одржана, или пак доколку е неопходно таа да се врати.

Ангажирањето на судски персонал (вклучително и персонал во судовите на сите нивоа) треба според правилата да се заснова само на заслуги. Академијата за судии и обвинители игра главна улога во осигурувањето на тоа дека судиите и обвинителите се избираат да студираат во Академијата само врз основа на заслуги. Покрај системот заснован на заслуги за прием во Академијата и условот сите судии и обвинители да се ангажираат од редовите на оние кои ја завршиле, сѐ уште постои политичка димензија во назначувањето на обвинители бидејќи овие назначувања треба да бидат одобрени од Собранието. Што се однесува до назначувањето на судии, постои недостаток на транспарентност и во стандардите и во постапката за назначување. Нема споредба на заслугите на кандидатите, туку мора да бидат именувани од член на Судскиот совет, а потоа да поминат два круга на гласање, без никакво очигледно потпирање на објективни критериуми и со никаква обврска за членовите кои гласаат да го оправдаат нивното размислување.

Системот на управување со резултатите од работењето за судиите и судскиот персонал е слаб, му недостасува кредибилитет и е отворен за злоупотреба. Особено, воспоставени се критериуми за резултатите од работењето за судиите кои се формалистички и доминантно квантитативни. Ова е делумно затоа што долго време се сметало невозможно за корисниците и оценувачите во рамките на судството да го применат системот на квантитативни оценки на заслугите на објективен и неселективен начин поради сеприсутната политичка култура и менталитет. Понатаму, не постојат јасно дефинирани методологии или усогласен пристап за спречување на претседателите на судовите да носат одлуки за управување со резултатите од работењето во нивните соодветни судови, очигледно како нивна целосно дискрециона одлука.

Постои перцепција дека, особено во однос на унапредувањето на повисоки позиции, преовладуваат политичките причини и постојат докази во истечените телефонски прислушувања кои го поддржуваат ставот дека оваа перцепција е оправдана.[17]

Во областа на отпуштање на судиите и дисциплинската одговорност, сѐ уште не се земени предвид[18] бројните препораки дадени последниве години. Високиот број на судии кои биле отпуштени или дале отказ во последните години, особено по контроверзните одлуки во во случаи од висок профил, претставува сериозна загриженост и има ефект на потиснување на моралот и независноста во рамките на професијата.

Постојат строги правила за регулирање на доделувањето на случаи на судиите и тие се спроведуваат преку електронски систем за управување со случаи. Сепак, постои перцепција дека овие правила не секогаш се почитуваат и дека може да се изнајдат начини за заобиколување на системот. Иако Судскиот совет треба да врши ревизија над функционирањето на овој систем, не е покажано дека во практика имало некоја ваква ревизија.

Само една десеттина од околу 100 пресуди на Европскиот суд за човекови права против земјата се чини дека се соодветно извршени. За ова може да постојат голем број причини, од кои една се чини дека е недостатокот на ресурси и капацитет на Владиниот агент.

Решавањето на голем број случаи кои чекаат или ќе пристигнат и истрагите поврзани со актуелната криза е особен предизвик и ќе биде тест за функционирањето на судството и јавното обвинителство на земјата на ефикасен, независен и непристрасен начин. Кривичното гонењето на различни можни криминални активности, поврзани со следењето на комуникациите, како за нивното создавање, така и за нивното објавување, како и со криминалните активности кои станаа познати од содржината на самите комуникации, треба да се спроведува проактивно, онаму каде е неопходно на иницијатива на самите обвинителски служби, со употреба на сите можни средства за ефикасна истрага. Иако не се чини дека е сериозно оспорувана автентичноста на следените разговори, фактот дека податоците може да се добиени на незаконски начин е комплицирачки фактор во однос на која било истрага или кривично гонење засновани на тие податоци.

Загрижува тоа што досега кривичните гонења кои произлегоа од скандалот се чини дека се селективни и се однесуваат исклучиво на делата за создавање, стекнување, обелоденување и објавување на прислушувањата, но не и на многуте потенцијално криминални или на друг начин незаконски дејствија откриени во содржината на самите прислушувања. Групата доби уверување од страна на властите дека ова е од причина што прво споменатите случаи се најлесни за докажување и дека истрагата во суштинските незаконски дејствија покажани преку содржината на снимите е во тек и ќе резултира со кривични гонења.

Во еден од случаите беше осуден Звонко Костовски, врз основа на спогодба за признание на вината, за делата шпионажа и незаконско прислушување.[19] Бидејќи случајот беше решен преку спогодба за признание на вината, загрижува тоа што е невозможно групата да знае до кој степен судијата направил испитување на фактичката основа на спогодбата за признавање на вината за да се задоволи дека спогодбата е соодветна  и дека обвинетиот не добил, на пример, договор за лесна казна како награда за учество во прикривањето на вклученоста на други. Пресудата се однесува на доказите доставени до судот, вклучително и досиеја за испрашувањата на обвинетиот. Пресудата не укажува на тоа дека претходно било покренато или разгледано од судот какво било прашање во однос на исправноста на спогодбата. Пресудата не наведува на тоа дека судот има наоди дека Костовски делувал сам, напротив се чини дека било откриено дека делувал како дел од структурирана група со умисла поттикната од двајца други обвинети. Бевме информирани дека нема ниту видео, ниту аудио снимка, ниту целосен транскрипт од сослушувањето, што се чини зачудувачки за толку важен, случај од висок профил. Групата не знае кои докази ги слушнал судот за поддршка на изјавата за шпионажа бидејќи елементите за ова дело бараат делото да се однесува на „државна тајна“ и да се „добие за целите на пренесување на  странска држава“. Групата не знае за содржината на кои било признанија за кои може да постојат тврдења дека ги дал обвинетиот во текот на испрашувањето.

Се чини дека онаму каде се користи спогодба за признавање на вината, таа е предмет на многу формалистички надзор  на законитоста и правичноста, и дека не постои утврден текст во практика за судскиот надзор на „доволен доказ за вина“[20]. Понатаму, не постои тест за „земање предвид на јавниот интерес“ за да се бара од надлежните органи да продолжат со кривичната истрага за понатамошно можно незаконско дејствување и покрај спогодбата за признавање на вина.

Препораки

  • За да се осигура независноста на, а особено да се исклучи можноста за политичкото влијание врз, донесувањето на одлуките на обвинителите и судиите, треба да се изврши деполитизација на назначувањето и унапредувањето на судиите и обвинителите . Назначувањата и унапредувањата треба да ги врши Судскиот совет и Советот на јавни обвинители според транспарентни, објективни критериуми кои се строго засновани на заслуги со примена на транспарентни процедури кои треба да се утврдат со закон, а не само внатрешни правила, во согласност со препораките на извештаите на Венецијанската комисија за судски назначувања и независност на судството[21], како и конкретните препораки содржани во мислењата за Република Македонија, од кои многу не се спроведени[22]. Не треба да има простор за политички или партиски врски или поддршка како критериум за избор.
  • Судскиот совет игра главна улога за ефикасното функционирање на судскиот систем и осигурување на независноста на судството. Членовите на Судскиот совет треба да се изберат само од редовите на највештите судии и најистакнатите и искусни правници во земјата. Јасен и предвидлив текст треба да се подготви во практика во однос на значењето на законскиот термин „истакнат правник“.
  • Судскиот совет треба да ги спроведува своите обврски без никакво политичко мешање (дали директно, или еднакво важно индиректно). Треба да биде повеќе проактивен во одбраната на судиите од мешањето и нападот кои влијаат врз нивната независност. Ова може да се направи, на пример, со зајакнување на комуникациските капацитети на Судскиот совет и судовите.
  • Условот дека само оние кои ја завршиле Академијата за судии и јавни обвинители може да се ангажираат во судството и обвинителството треба за сега да се одржува и на тој начин не треба да постои отстапување од сегашниот систем на ангажирање засновање само на квалификации.
  • Усогласен систем за управување со резултатите од работењето врз основа на квантитативни и квалитативни стандарди за резултатите треба да се воведе, како основа за сите одлуки поврзани со кариерата.
  • При отпуштањата или други дисциплински казни против судиите треба строго да се почитуваат процедурите и правилата утврдени со закон, значејќи не само текстот, туку и духот на законот. Применливите процедури треба да се регулираат на сличен начин како и прашањата за назначување и промоција, без политичко мешање.
  • Правилата со кои се регулира доделување на случаи по случаен избор треба строго да се почитуваат. Секој исклучок треба да е јасен и предвидлив и не треба да го наруши овој принцип. Не треба да има ад хок доделувања. Треба редовно да се оценува усогласеноста со правилата од страна на Судскиот совет, а оценките да се објавуваат. Принципот на доделување на случаи по случаен избор не треба да отстапува од потребата за обезбедување на поголема специјализација на судиите во одредени категории на случаи.
  • Пресудите и одлуките на Европскиот суд за човекови права треба прецизно и брзо да се спроведат, во согласност со обврските на земјата според ЕСЧП, исто така, за секој поединечен случај или категорија на случаи треба да се подготви и листа на практични и ефикасни мерки.
  • За истрагите и гонењата не треба да постои никаков сомнеж во однос на нивната непристрасност и во смисла на еднаквиот третман на секое лице кое е под истрага. Тука спаѓа и времетраењето на истрагите и интензитетот со кој се спроведуваат.
  • Оперативната независност на службите за кривична истрага од политички притисоци или контрола треба да се зајакне. Не треба да постои простор за министерски инструкции во оперативните работи. Судската полиција и истражните центри треба да почнат да функционираат со цел да се зајакне функционалната независност на истражувачите и обвинителите.
  • Треба да постои практична и ефективна примена на забраната за употреба на превентивен притвор, мерки насочени кон слободата, кон имотот и други интрузивни мерки само за да се принуди осомничениот на спогодба за признавање на вината. Ова треба да се прави преку јасно, објавено упатство за практики за обвинителите и судиите. Тестот за „доволен доказ“ кој дозволува спогодба за признавање на вината треба да се разјасни со цел практична и ефективна контрола на законитоста и правичноста на секоја изјава од страна на судот. Исто така, јавниот интерес треба да дозволи континуитет на кривичната истрага и покрај спогодбата за признавање на вината.
  • Треба да се обрне особено внимание на соодветното функционирање, доволниот број на персонал и независноста на управните судови, имајќи ги предвид нивните специфични овластувања за контролирање на јавната администрација, а особено нивната важна улога во прегледувањето на одлуките од страна на Државната изборна комисија.

 

  1. Други институции за надзор

 

Групата интервјуираше две други институции за надзор: Канцеларијата на Народниот правобранител и Дирекцијата за заштита на податоци.

 

Народниот правобранител

 

Омбудсманот (или Народниот правобранител на македонски) е формиран во 1991 година врз основа на член 77 од Уставот од 1991 година. Првиот Закон за Народниот правобранител беше донесен во 1997 година, а првиот Народен правобранител беше избран во 1998 година. Оттогаш има измени на Законот за Народниот правобранител.

 

Сегашниот Народен правобранител Иџет Мемети, го отслужува неговиот втор и последен мандат (секој мандат е 8 години). Тој беше повторно избран во 2012 година. Народниот правобранител покрај класичните овластувања на омбудсман за справување со лошото управување, има и пошироки овластувања од областа на човековите права кои му овозможуваат да ги штити уставните права на граѓаните во случај на повреда од страна на јавните власти. Овластувањата не го вклучуваат приватниот сектор или судството. Сепак, Народниот правобранител може да истражува претставки за одолговлекување на судски постапки или извршување на судските услуги. Според Народниот правобранител, често се примаат претставки против судството.

 

Народниот правобранител е акредитиран со Б-статус од страна на Меѓународниот координативен комитет (еднаков на статус на набљудувач). Причините зошто не е акредитиран со А-статус се на пр. фактот што овластувањата на Народниот правобранител формално не вклучуваат унапредување на човековите права (иако е признаено дека тој всушност во практика ги унапредува човековите права), недостаток на доволно финансии за спроведување на неговите овластувања од OPCAT[23] и одредена загриженост околу назначувањето, составот и плурализмот, вклучително и недоволна транспарентност во процесот на назначување на Народниот правобранител. Сепак, од страна на многумина Народниот правобранител генерално се смета за независна институција во тешко окружување кој деликатно ги извршува своите функции.

 

Народниот правобранител има овластување да реагира на жалби од поединци како и да делува по сопствена иницијатива. Одлуките на Народниот правобранител не се правно обврзувачки, што не е невообичаено за оваа категорија на институција. Моќта на Правобранителот, преку неговата институционална поставеност како независно тело, се потпира врз подготвеноста на државните институции да ги почитуваат неговите препораки, да го информираат доколку не ги почитуваат, и генерално да не ја попречуваат неговата работа. Ако  државните институции не се усогласуваат или го попречуваат Народниот правобранител, тогаш носителот на извршната власт, неговите министри или Собранието треба да ги критикуваат, да бараат објаснување или едноставно да изразат незадоволство од однесувањето.

 

Народниот правобранител ја информираше групата дека тој се соочува со фактот дека системот не е секогаш во согласност со неговите одлуки, дека неговата комуникација понекогаш е игнорирана и дека државните институции не соработуваат. Во други земји, непочитувањето на упатствата или попречувањето на работата на Народниот правобранител или Националната комисија за човекови права може да резултира со санкција. [24] Народниот правобранител, исто така, информираше дека неговата Канцеларија во моментов истражува случај поврзан со скандалот со прислушкување, но дека истрагата бавно напредува.

 

Иако Народниот правобранител не може да издаде правно обврзувачки одлуки, истиот има некои истражувачки овластувања, како што се да побара објаснувања, информации и докази, да влезе во службени простории и да повика избрани или именувани лица или други функционери или јавни службени лица на разговори. Ако определен случај покажува повреда на уставните или законските права или дека се појавиле други неправилности, тој може да покрене иницијатива за започнување на дисциплинска постапка против службеното лице или да поднесе барање до надлежниот Јавен обвинител за започнување на постапка заради утврдување на кривична одговорност (член 32 од Законот за Народниот правобранител).

 

Според член 32 од Законот не се бара  Народниот правобранител да може да ја докаже кривичната одговорност и зборовите „неправилности“, исто така, укажуваат дека резултатот од истрагите на Народниот правобранител не се бара да биде неоспорен.

 

Сепак, се чини дека Народниот правобранител е колеблив во однос на целосната употреба на неговите овластувања, веројатно затоа што балансира помеѓу тоа да не ја вознемири премногу власта во однос на конкретни случаи и неговата способност да спроведува истраги за помалку политизирани случаи. Исто така, напнатото политичко окружување се чини дека придонесува за недостатокот на почит за неговата работа и овластувања што води кон попречување на работата. Сепак, токму во вакви времиња на криза неопходен е силен надзор од Народниот правобранител во однос на владеењето на правото, доброто владеење, заштитата на човековите права и враќањето на довербата на јавноста во државните институции.

 

Според тоа, Народниот правобранител не пристапува систематски кон откриените потенцијални повреди на човековите права, иако, освен очигледниот политички притисок (директен или индиректен) ништо теоретски  не го спречува од тоа силно да дејствува во однос на откритијата, како вистински заштитник.

 

Дирекција за заштита на лични податоци

 

Заштитата на податоци треба да се разгледа имајќи го предвид правото на приватност заштитено со член 25 од Уставот и член 8 од Европската конвенција за човекови права. Понатаму, Европската унија ја донесе Директива 95/46/ЕЗ за заштита на поединците во однос на обработката на личните податоците и за слободното движење на такви податоци. [25] Директивата се очекува да се замени со нов режим за заштита на податоци. [26]

 

Дирекцијата за заштита на лични податоци ги одразува стандардите содржани во сегашната Директива на ЕУ и пред неколку години националното законодавство за заштита на податоци беше оценето дека во голем дел е усогласено со истата. Директивата бара целосна независност на надзорниот орган. Надзорниот орган мора да има:

  • истражни овластувања
  • ефективна моќ за интервенција
  • моќ да се ангажира во правни постапки
  • моќ да прима жалби

Дирекцијата за заштита на лични податоци во дел IX од Законот за заштита на лични податоци е утврдена како независно државно тело. Директорот го назначува Собранието и тој има целосна контрола врз буџетот, техничките, човечките и финансиските ресурси. Дирекцијата може да спроведува истраги, да прима жалби, да врши анализа на предложените закони и да промовира заштита на податоци вклучително и обука на државни и приватни институции и компании. Дирекцијата добива постојана поддршка од ЕУ. Мисијата на Дирекцијата е да врши инспекции над законитоста на дејствијата преземени во текот на обработката на личните податоци и нивна заштита во земјата. Пред стапувањето на функција, директорот мора да изјави „Изјавувам дека ќе ја извршувам функцијата на директор посветено, непристрасно и одговорно, ќе го штитам правото на заштита на личните податоци и ќе го почитувам Уставот и законите на Република Македонија“.

Генерално, се чини дека Дирекцијата функционира добро и со високо ниво на професионалност. Има добиено значителна меѓународна поддршка.

Сепак, загрижувачки е што Дирекцијата за заштита на податоци не беше поактивно вклучена во истражувањето на очигледниот недостаток на заштита на податоци, потенцијалното несоодветно и неконтролирано регистрирање на телефонски броеви, како и упад во правото на приватност преку потенцијален неовластен надзор.

Групата беше информирана дека Директорот верува дека не може да дејствува додека се спроведуваат кривичните истраги и дека претпочита да не презема активности за да не биде критикуван за бирање на страна во актуелната ситуација. Дирекцијата, исто така, укажа на фактот дека нема добиено никакви жалби.

Групата ја разбира чувствителноста на прашањето, но сепак, една независна институција не може да биде обвинета дека се користи политички сѐ додека дејствува во рамки на нејзините овластувања (и мисија) и тоа го прави без селективност. Ставот за непреземање активности како таков е изјава за страв и подлежи на критика бидејќи со тоа Дирекцијата покажува дека ризиците од заплашување од трети страни управуваат со процесот на носење одлуки во рамки на една независна институција.

Групата понатаму забележа дека, всушност, Дирекцијата не е исклучена од истражувањето на повредата на правото на приватност и заштита на податоците ако се спроведуваат кривични истраги. Јавниот обвинител го потврди ова во текот на состанокот со групата.

Актуелниот Закон за дирекцијата се однесува на пропусти во заштита на податоците и усогласувањето со стандардите за обработка на податоците, како и инспекциски надзор врз спроведувањето на законот и регулативите усвоени врз основа на законот.

Непочитувањето на законските прописи за заштита на податоците може да резултира со плаќање на обештетување бидејќи субјектот на личните податоци може да го искористи правото на надомест на штета предизвикана од обработката на лични податоци или друга активност спроведена спротивно на одредбите на законот, со поднесување на барање за надомест на штета до надлежниот суд, согласно член 21.

Глава IX-a за инспекцискиот надзор, исто така, ѝ дава овластување на Дирекцијата за примена на санкции ако државно тело не го почитува применливиот закон. Понатаму е забележано дека Дирекцијата може да побара да ѝ се даде помош од телото од државната администрација надлежно за внатрешни работи во текот на спроведувањето на извршната одлука, под услов да постои физички отпор или се очекува да се случи таков отпор, член 4-г.

Се чини дека националните законски прописи не ја спречуваат Дирекцијата да спроведува истраги во однос на откриените прислушувани снимки. Понатаму, се чини дека законските прописи не исклучуваат, генерално, одредени министерства, сектори или одделенија од тоа да подлежат  на надлежностите на Дирекцијата.

Препораки

Во однос на Канцеларијата на Народниот правобранител

  • Иако се чини дека Народниот правобранител дејствува независно во рамки на релативно силен мандат, на Народниот правобранител треба да му се доделат доволно финансиски средства, гарантирани со закон, да дејствува независно и ефективно и Законот за Народниот правобранител треба да се измени со цел целосно почитување [27]на Начелата од Париз.
  • Државните институции, мора без исклучок, да соработуваат со Народниот правобранител. Секое неоправдано несоработување, треба да се смета за попречување на работата на Народниот правобранител и треба да е казниво со закон.
  • Треба да се размисли за зајакнување на овластувањата на Народниот правобранител на пр. да се побара од Собранието да формира специјализирани времени анкетни комисии за сериозни повреди на човековите права или да иницира случај пред судовите против надлежните органи кои не ги почитуваат неговите препораки.

 

Во однос на Дирекцијата за заштита на лични податоци

 

  • Иако Законот за заштита на лични податоци генерално е во согласност со релевантните европски стандарди, недостатокот на дејствување од страна на Дирекцијата ја поткопува довербата во независноста на институциите. Се чини и дека пристапот на Дирекцијата не е во согласност со законот и мисијата на Дирекцијата, како и изјавата дадена од Директорот. Дирекцијата веднаш треба да спроведе истраги за ова прашање и транспарентно да извести за заклучоците, без разлика на нејзините наоди.
  • Секој обид да се влијае врз работата на Дирекцијата треба да се обелодени и за тоа да се известат релевантните надлежни органи бидејќи тоа би било обид да се влијае врз Дирекцијата во однос на спроведувањето на нејзините овластувања.
  1. Избори

Конечниот извештај на Мисијата за набљудување на изборите на ОБСЕ/ОДИХР за претседателските и парламентарните избори во 2014 година утврди дека тие беа спроведени ефикасно, вклучително и на изборниот ден. Сепак, Извештајот, исто така, утврди неколку недостатоци во споредба со принципите содржани во Документот на ОБСЕ од Копенхаген од 1990 и други меѓународни обврски за демократски избори. Некои од забелешките се однесуваа на несоодветната поделба помеѓу државните и партиските активности, тврдења за заплашување на гласачи, несоодветност на Избирачкиот список, индиректна контрола на владејачката партија врз медиумите  поради доминацијата во државата на рекламниот пазар, неправењето разлика од страна на медиумите помеѓу покривањето на државните функционери во нивното својство на министри и како кандидати, што придонесе за неодвојување помеѓу државата и партијата, и дека мнозинството од набљудуваните медиуми беа во голема мерка пристрасни во корист на  една владејачка партија и нејзиниот претседателски кандидат и главно негативни против главната опозициска партија и нејзиниот кандидат.

Неодамнешните откритија ги потврдија претходните претпоставки за некои изборни нерегуларности. Седмото и осмото откривање од 6 март и 10 март 2015 го вклучуваат она што се чини дека е разговор за манипулација со Избирачкиот список, купување на гласачи, заплашување на гласачи, вклучително и закани против државни службеници и спречување на гласачите да гласаат.

За претседателските избори регистрирани се 1.779.572 гласачи и 1.780.128 за предвремените парламентарни избори. Според Државниот завод за статистика на Македонија[28]  проценките се дека вкупното население е 2.065.769 лица (на крајот на 2013). ОБСЕ претходно изрази загриженост за она што се чини преувеличен Избирачки список во споредба со вкупниот број на население.[29]

Изборниот законик е сеопфатно изменет во последните години во согласност со последователните препораки на ОДИХР.

Составот на Државната изборна комисија, нејзините овластувања и функции се регулирани во Изборниот законик. Членовите се избираат на 4 години и мора да се формира професионална служба за Државната изборна комисија со цел спроведување на професионално-административните и организациско-техничките надлежности на Комисијата. Комисијата е обврзана да ја штити законитоста на подготовката и спроведувањето на изборите во согласност со Изборниот законик и последователно, електоратот очекува истата да биде гаранција за независни и фер избори.

Без разлика на нејзините овластувања и надлежности, Комисијата не покрена постапки за утврдување дали неодамнешните откритија би можеле да имплицираат повреда на Законикот и на принципот на законитост. Комисијата е очигледно поделена внатрешно во врска со прашањето и истовремено поделбата е во согласност со политичката припадност како одраз на Собранието, независно од фактот што од секој поединечен член се бара да ги извршува задачите на својата функција независно, со добра волја и одговорно во согласност со нивните надлежности утврдени со Изборниот законик. Изборната комисија мора да работи во интерес на електоратот, а не на политичките партии.

Еден член на Комисијата ја информираше групата дека причината за неможноста за покренување на истраги за повреда на Законикот е дека судството не побарало од Комисијата да го стори тоа. Групата не може да го разбере тоа како едно независно тело со јасни овластувања за заштита на законитоста на изборите, и последователно Уставот, и со овластувања за покренување на постапки, кога постојат основи за сомневање дека постоела повреда на одредбите на Изборниот законик, едноставно заклучува дека не може да преземе дејствие во однос на откритијата. Изборниот законик се чини дека не ја спречува Комисијата да преземе такво дејствие. Од друга страна, Комисијата треба да ги толкува своите законски прописи со цел заштита на електоратот. Групата исто така забележува дека Јавниот обвинител ја информирал Групата дека неговите истраги не ја спречуваат Државната изборна комисија да спроведе сопствена истрага.

Групата на крајот забележува дека многу соговорници ја сметаат Комисијата за политизирана и неспособна да дејствува независно поради незаконското политичко влијание од сите партии. Ова е штетно за Комисијата и ќе резултира во намалување на јавната доверба и на крајот неможност за спроведување на веродостојни изборни процеси.

Препораки

  • Каква било откриена нерегуларност треба да се следи на начин на кој ќе се обрне внимание на сите недостатоци, вклучително и оние утврдени во Извештајот за набљудување на изборите во 2014 година на ОБСЕ/ОДИХР, пред одржувањето на следните избори, за да се осигури дека нема повторно да дојде до такви неправилности.
  • Директната политичка вклученост во изборните манипулации, како што се чини од објавените прислушкувања, е сериозна повреда на основните демократски принципи и мора соодветно да се адресира како на судско така и на политичко ниво.
  • Државната изборна комисија игра главна улога во надгледувањето на изборите. Секое мешање во нејзината работа е неприфатливо. Комисијата, како независно тело, треба да развие култура на обединувачки пристап кон нејзината работа заснован на нејзиното широко искуство и треба да се воздржи од носење на одлуки со мнозинство според политичките табори. Треба сериозно да се размисли за назначување на значителен број на членови на Комисијата кои се со докажана независност и немаат никакви партиски врски.
  • Временскиот период на неправилностите, или временскиот период на нивното откривање не треба да претставуваат пречка за нивна ефективна истрага од страна на Државната изборна комисија.
  • Комисијата треба проактивно да ги извршува своите широки овластувања и да презема сопствени иницијативи, според нејзиниот овластувања. Не може да се спречи себе си да ги оценува неправилностите на минати избори, како што неодамна беше откриено, со едноставен аргумент дека изборниот процес е затворен.
  • Финансирањето на партиите треба да ги почитува постојните правила, на пример во однос на рекламирањето или употребата на јавни средства и јавна администрација за партиски активности. Би можело да се размисли за воведување на роковите за Државната комисија за спречување на корупција да ги испита жалбите за злоупотреба на државни средства во текот на кампањата и треба да се обезбедат потребни средства за нивно навремено решавање во согласност со неисполнетите препораки на ГРЕКО и ОДИХР[30]
  1. Медиуми

Групата потсетува дека Член 16 од Уставот гарантира слобода на убедување, свест, мисла и јавно изразување на мисла, говор, јавно обраќање и јавни информации. Земјата ги ратификуваше релевантните европски и меѓународни правни инструменти со кои се гарантира и регулира заштитата на слободата на изразување како Европската конвенција за човекови права и Меѓународниот пакт на ОН за граѓански и политички права.

Постои перцепција дека земјата страда од криза на медиумите која постепено се влошува во текот на последните неколку години, иако се преземени некои позитивни чекори, на пр. декриминализација на клеветата, усогласеност со Директивата за аудиовизуелни медиумски услуги и формирање на саморегулаторно тело (Совет за етика).

Во неодамнешниот Индекс на слобода на печатот на Репортери без граници 2014, земјата падна на најнизок ранг до сега и е 123-та во светот. Freedom House (Фридом Хаус) ја рангира како „делумно слободна“ во смисла на слободата на печатот , но со опаѓачки резултат во текот на последните години. [31]  Во Индексот на одржливост на медиумите на IREX (МСИ), таа е оценета со вкупна оценка од 1.40[32]. МСИ заклучи дека „перспективите на земјата за одржливост на медиумите се понатамошно влошени…Ниските оценки го одразуваат песимизмот на медиумската заедница за перспективите за одбегнување на трендовите кон поголема државна контрола, политизација и економска деградација на медиумите.“

Имајќи го предвид овој пад, важно е да се нагласи дека медиумите се клучен играч во демократијата, не само како јавен чувар, но и како придонесувач кон плурализам, демократски развој и дијалог.

Медиумската криза им оневозможува на новинарите да работат професионално и без страв. Сопствениците на медиуми и приватни рекламни агенти  може да се стават под ризик од политичките сили за непокажување поддршка на нивната агенда. Неколку соговорници информираа дека ефектот на инхибирање  доминира во медиумите во таа смисла што заплашувањето, отсуството на добри услови за работа за новинарите и финансиската нестабилност на медиумските компании ги прават зависни од владините рекламирања  и произведуваат окружување на страв што поттикнува самоцензура. Кризата истакна и  серозни загрижености за селективно известување и недостаток на уредничка независност од страна на јавниот радиодифузен сервис.

Неодамнешните откритија на прислушкувања го потврдуваат постоењето на нездрав однос помеѓу главните медиуми и главните владини функционери со тоа што се чини дека првите добиваат директни налози од вторите за основни и за суштински прашања за уредничката политика. [33] Оваа практика го нарушува правото на јавноста да добива информации од различни извори и изразување на различни ставови, и го намалува просторот за објективно и балансирано известување на фактите.

Групата забележа дека веќе се дадени бројни експертски препораки во областа на медиумите, како во рамките на други извештаи, така и во рамките на тековното следење на земјата од страна на Европската комисија, кои се уште не се земени предвид.. [34]

 

Препораки

  • Сите медиуми треба да се ослободени од каков било политички притисок без мешање или заплашување
  • Медиумите треба да се дистанцираат од партиската политика и не треба да им стојат на располагање на политичарите и политичките партии
  • Јавниот радиодифузен сервис треба да тежнее да биде целосно непартиски и независен од политички, комерцијални и други влијанија и идеологии и да придонесе за информирано граѓанство.
  • Медиумите играат особено важна улога во ситуација на политичка криза. Во јавен интерес нивна задача е да се откријат можните недостатоци во функционирањето на државата или општеството. Според тоа, јавните тела треба да се воздржат од обесхрабрување на медиумите да ја извршуваат својата задача.
  • Дејствијата на клевета не треба да се користат како средство за задушување на дебатата или пречка за јавните личности да се повикаат на отчетност. Постои особено загриженост кога политичарите тужат новинари за клевета, но и кога тужат и други политички личности, наместо да ги решаваат нивните разлики преку други средства како јавна дебата.
  • Судовите треба на балансиран начин да ги решаваат тужбите за клевета, независно од можните политички влијанија на одреден случај. Судовите треба да развијат јасна и предвидлива практика за заштитата на слободата на изразување во поглед на тужбите за клевета. Медијацијата и саморегулацијата треба да играат важна улога во намалувањето на големиот број на случаи кои доаѓаат до судовите. Треба да се размисли за проширување на опфатот на сегашните законски горни граници за одговорноста на медиумите за клевета за сите видови на обвинети.
  • „Купувањето“ на политичка поддршка од медиумите преку финансиска поддршка на медиумските куќи е неприфатливо. Треба да се спроведуваат строги правила за владиното рекламирање.
  • Сопственилката структура и финансирањето на медиумите треба да се транспарентни
  • Работните услови на новинарите треба да се подобрат за да се намали самоцензурата.