За два месеца се очекува и официјално да биде отворен македонскиот Културно-информативен центар (КИЦ) во Истанбул врз основа на Договорот меѓу македонската и турската Влада за нивно основање во двете земји што стапи на сила во 2015 година. Отпочната е процедура за основање на КИЦ и во Тирана, за кој се очекува Собранието на Албанија да го ратификува Договорот што со нејзиниот Совет на министри го склучи Владата на С. Македонија. Со нив два, Северна Македонија ќе има вкупно четири културни центри надвор од својата територија. Првиот е отворен во Њујорк во 2004 година, а во април 2005 година почна да работи и КИЦ во Софија.
Културно-информативниот центар во Бугарија, всушност, е прв на меѓудржавно ниво. Отворен е врз основа на Законот за надворешни работи и на билатералниот договор за реципрочно отворање културни центри што го ратификуваа парламентите на двете земји.
За разлика од Софија, центарот во Њујорк (Gallery MC) е иницијатива на здружение на граѓани со кое договор има Министерството за култура, без реципроцитет т.е. обврска да се отвори културен центар на САД во земјава.
За КИЦ во Истанбул веќе две години е назначен и директор – писателот Рамадан Рамадани. Центарот се наоѓа на Таксим, во срцето на Истанбул, и се простира на околу 200 квадратни метри.
„Верувам дека за многу кратко време ќе се ефектуира работата на Центарот и дека за два месеца ќе имаме и негово свечено отворање. Имаше застој од технички причини што полека се надминуваат. Од наша страна се исполнети сите предуслови за непречено функционирање. Министерот Исмаили деновиве имаше средба со директорот Рамадани, на која се разговараше и за идните планови за работа на Центарот. Сега се работи на приспособување на доделениот простор“, вели Фатон Фазлиу, шеф на Кабинетот на министерот за култура.
За Истанбул за оваа година, рече тој, има програма и обезбеден е буџет за седум проекти на поединци и здруженија што аплицирале. Планирано е изложби да имаат Шкипе Мехмети, Љубица Мешкова Солак, Улбер Даути, Беган Деари, концерти ќе одржат Марина Трајковска и Арјана Куриу-Груби и ќе се претстават млади македонски книжевни автори преку здружението „Восток“. Настаните ќе се реализираат во Центарот, но и на други локации во Истанбул.
Според договорот, Турција во Македонија ќе лоцира свој КИЦ во Куршумли Ан за кој турската страна презеде обврска да го реставрира и конзервира.
Во Собранието неодамна беше ратификуван и Договорот за основање културни центри во Македонија и во Албанија, а се чека на ратификација и во албанскиот Парламент по што ќе се пристапи по избор на простор за КИЦ во Тирана за чиј директор е назначен Златко Ориѓански. Според сознанија што ги имаат во македонското Министерство за култура, Албанија е заинтересирана да направи свој центар во Битола.
„Инсистираме договорот што побргу да се ратификува во Албанија, да најдеме простор, директорот да може таму да престојува и да работи за наши уметници и институции да може да аплицираат за настапи во Албанија во програмата за 2020 година“, вели Фазлиу.
Постапките за отворање на културните центри во странство се регулирани согласно со Законот за надворешни работи, а откако ќе бидат отворени нивното финансирање го презема Министерството за култура. Директорите на КИЦ што се отворени со меѓудржавни договори ги назначува Владата и тие имаат статус и плата на дипломат. Нивниот мандат трае колку и на директорите на националните установи во земјата.
Трошоците за КИЦ во Софија оваа година се околу 7,5 милиони денари, но може да бидат и поголеми, вели Фазлиу, ако има други проекти затоа што во Секторот за меѓународна соработка во Министерството за култура може да се аплицира во текот на целата година.
Министерството за култура ги покрива тековните обврски за центарот, обезбедува плати за директорот (актуелен е драмскиот писател Сашко Насев) и за двајцата привремено вработени, за наемнина на просторот и за уметниците кога одат таму да се претстават.
КИЦ-от во Њујорк, пак, го раководи ликовниот уметник Горазд Попоски, настана по иницијатива на здружение на граѓани и функционира најдолго (15 години). Министерството за култура се грижи и ги покрива трошоците за кирија за овој центар и за станот што се користи за престој на сите уметници што се претставуваат. Годишниот буџет зависи од програмата и од бројот на учесници, а просечно е околу 7,5 милиони денари.
Фазлиу напомнува дека во Њујорк има многу наши иселеници и смета дека постоењето на центарот е корисно не само за културна промоција, туку помага и во други сфери, како во политичкиот живот и во економијата.
Софија и Њујорк имаат богата програма и заинтересирани уметници што сакаат да учествуваат со свои проекти. Најголем број аплицираат на конкурсите од Годишната програма, но кога има покана или иницијатива што претходно не била предвидена, може да аплицираат и во текот на годината. Нема утврден, т.е. ограничен, буџет за проект, но има критериуми за доделување на средствата како концепт на проектот, негова продукција, ангажирани лица, патни и дневни трошоци итн.
„Речиси преку цела година центрите имаат настани. Мора да ги пофалам двајцата директори, Попоски и Насев, кои нѐ информираат за иницијативи и покани што понекогаш не доаѓаат во Министерството, туку кај нив. Во тој поглед се активни и продуктивни“, додаде шефот на Кабинетот на министерот за култура.
За други КИЦ што би се отвориле врз основа на меѓудржавни договори и по принцип на реципроцитет се споменуваат во Србија, во Швајцарија, во Русија, во БиХ, но засега се работи само за иницијативи, но не и за конкретни чекори.